Jaag je ploeg over de botten van de doden, Olga Tokarczuk, 2009 (2020)

Jaag je ploeg over de botten van de doden speelt zich af in een afgelegen dorpje in het zuidwesten van Polen. BEELD GETTY IMAGES/500PX

Boekomslag

De roman is volgens de uitgever ‘een feministische ecothriller over gekte, de rechten van dieren en gemarginaliseerde mensen, en de hypocrisie van traditionele religie’.

De schrijfster

Polen houdt niet van Tokarczuk. Ook niet van dit boek: Met haar uitgesproken ecologische boodschap schopt Tokarczuk in dit boek uit 2009 - dat in 2017 verfilmd werd door Angnieszka Holland - weer tegen de schenen. De boswachter wordt afgeschilderd als een stugge ambtenaar die de houtkap verdedigt, ook al zijn er zeldzame kevers gevonden in het bos. 'We hebben hout nodig voor trappen, vloeren, meubels en papier', zegt hij. 'Hoe stelt u zich dat voor? Dat we op onze tenen door het bos gaan lopen omdat die kevers aan het paren zijn?'

Engelse trailer van de film Potok (Nederlands: Spoor) van Agnieszka Holland, 2017. 

De titel van het boek komt uit The marriage of heaven and hell, van William Blake.  schreef: ‘Drive your cart and your plow over the bones of the dead.’

Facsimile-uitgave; tot stand gekomen tussen 1790 en 1793 

Nebukadnezar

Ik laat hier wat afbeeldingen zien uit het boek van Blake, Ik had totaal geen idee wie hij was. Ik wist al helemaal niet dat hij ook schilderde en etste. Zijn vrouwkleurde zijn etsen.

Dit is een detail van een plaat. Ik laat deze zien als kleine indruk van de mystieke gedachtengang van Blake. Ik citeer hiervoor Wikipedia: 

'Blake's theorie van tegenstellingen was niet een geloof in tegenstellingen, maar eerder een overtuiging dat elke persoon de tegengestelde aard van God weerspiegelt, en dat vooruitgang in het leven onmogelijk is zonder tegenstellingen. Bovendien onderzoekt hij de tegengestelde aard van rede en van energie, in de overtuiging dat er twee soorten mensen bestonden: de 'energetische scheppers' en de 'rationele organisatoren', of, zoals hij ze noemt in The Marriage of Heaven and Hell , de 'devils' en  'engelen'. Beiden zijn volgens Blake nodig voor het leven.

Ik ben expres wat dieper op Blake ingegaan, omdat ik moeite had met de verschillende dichtregels aan het begin van de hoofdstukken van Tokarczuk, Ik noem er zomaar enkele: 

'Ooit ootmoedig en in een gevaarlijk pad
Behield de rechtvaardige zijn koers langs
Het dal des doods.' 

Bij  hs 1: En nu goed opletten!

'Hongert er een hond bij zijn Baas
Dan stort de Staat in met Geraas.'

bij hs, 2, Testosteronautisme

'Al wat maar sterfelijk is Gebaard

Wordt weer verteerd met de Aard.' 

bij hs 3: Eeuwig Licht.

Achterin het boek vermeldt Tokarczuk, dat spreuken en citaten afkomstig zijn van Proverbs of Hell, Auguries of the Innocence, The Mental Traveller en de brieven van William Blake. De Nederlandse vertalers maakten gebruik van Het Huwelijk van Hemel en Hel, vertaald door Sylvia Koetsier; Verzen van Onschuld en van ervaring vertaald door Cornelis W. Schoneveld, en de vertalingen van Dryzio. 

Mijn eigen leeservaring met dit boek is niet zo positief: aanvankelijk genoot ik van de droogkomische toon van schrijven. Maar naarmate ik in de gaten kreeg dat we met een 'onbetrouwbare verteller' te maken hadden, nam ook mijn scepsis toe. Die was al gevoed door de voor mij onbegrijpelijke Blake-citaten. 

Ik heb een beetje hapsnap getracht me wat meer in die achtergrond te verdiepen, onder andere was Dit artikel in DE REACTOR mij daarbij zeer behulpzaam. Kennis van de achtergrond die Tokarczuk gebruikt, geeft het boek veel meer diepte. Toen was ik ook pas bereid de 'gekke hoofdpersoon' serieus te nemen.

Daarbij heb ik niet de puntjes op de i willen zetten. Zo heb ik niet gekeken wat de invloed van Emanuel Swedenborg precies was. 

Voor het boek zelf vond ik een prachtig blog onder DEZE LINK. Voor goede inhoudelijke informatie over het boek verwijs ik graag daarnaar! 

Ik was trouwens niet de enige die kritisch was over het boek, zie  HUMO.

Ik besluit met nog wat Blake-citaten; en daarna nog wat van de bijzondere plaatjes van zijn hand:

'Een damhert, dwalend door het woud

Is wat een Mensenziel kalm houdt.' 

'Een Paard mshandeld met de knoet
Smeekt de Hemel om Mensenbloed.'

'Alles wat mogelijk geloofd kan worden
Is een beeld van de Waarheid.'

'Een lijster gewond aan zijn wiek
Dan staakt de Engel zijn muziek.'

En het gedicht met de regel uit de titel: 

'In seed time learn, in harvest teach, in winter enjoy.
Drive your cart and your plow over the bones of the dead.
The road of excess leads to the palace of wisdom.
Prudence is a rich ugly old maid courted by Incapacity.

'' Leer in de zaaitijd, leer in de oogst, geniet in de winter.
Rij met je kar en je ploeg over de botten van de doden.
De weg van overdaad leidt naar het paleis van wijsheid.
Omzichtigheid is een rijke, lelijke oude meid die het hof is gemaakt door onvermogen.'

William Blake, door Thomas Philips

'Rebel. Radical. Revolutionary.'  Het affiche van de nieuwe William Blake-tentoonstelling in het Londense Tate Britain (in september 2019) schuwt duidelijk de grote woorden niet. Maar wie denkt dat het om een gladde poging gaat om de iconische Britse dichter en schilder een hedendaags elan te geven voor deze brexittijden, zal zijn mening moeten herzien. Blake was wel degelijk een rebel, radicaal en revolutionair. Niet alleen was hij een artistieke vrijheidsstrijder die zijn eigen poëtica en iconografie samenstelde en zijn extatische visioenen zowel in verzen als in beelden vatte. Hij was ook een overtuigd antikolonialist, antiracist en pacifist enzovoorts. (Uit: Knack, België.)

William Blake: Oberon, Titania en Puck dansend met de elfen.

The Ancient of Days, 1794, William Blake

William Blake: Newton.

Federico García Lorca, De mooiste gedichten van, vertaald door Bart Vonck, 2005

Boekomslag

Bart Vonck, geb. 1957; vertaler. 

Casida VI

De la mano imposible

Yo no quiero más que una mano;
una mano herida, si es posible.
Yo no quiero más que una mano
aunque pase mil noches sin lecho.

Sería un pálido lirio de cal.
Sería una paloma amarrada a mi corazón.
Sería el guardián que en la noche de mi tránsito
prohibiera en absoluto la entrada a la luna.

Yo no quiero más que esa mano
para los diarios aceites y la sábana blanca de mi agonía.
Yo no quiero más que esa mano
para tener un ala de mi muerte.

Lo demás todo pasa.
Rubor sin nombre ya. Astro perpetuo.
Lo demás es lo otro; viento triste,
mientras las hojas huyen en bandadas.


Vers VI

Van de onmogelijke hand

Ik wil voor mij niets anders dan een hand,
een gewonde hand, als het kan.
Ik wil voor mij niets anders dan een hand
Al leef ik duizend nachten zonder bed.

Ze zou een vale, kalken lelie zijn.
een duif, vast aan mijn hart,
de wachter was ze die in mijn stervensnacht
de maan strikt elke toegang zou ontzeggen.

Ik wil voor mij alleen maar deze hand.
als dagelijkse olie, het witte laken van mijn heengaan,
Ik wil voor mij alleen maar deze hand
die van mijn dood een vleugel stut.

Al het andere gaat zo voorbij.
Het rozerood, al naamloos. De sterren, eeuwigdurend.
Al het andere is ook anders; de trieste wind,
en bladeren warrelend op de vlucht.

0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0

Ik was bijzonder verrast toen ik bovenstaand gedicht De la mano imposible tegenkwam. Het riep een herinnering op, ik wist niet meteen waaráán.....

Maar de combinatie met een ander gedicht bracht me het antwoord: het gedicht Cortaron tres árboles:

Cortaron tres árboles

Eran tres

(Vino el día con sus hachas.)

Eran dos.

(Alas rastreras de plata.)

Era uno.

Era ninguno.

(Se quedó desnuda el agua.)

Ze velden drie bomen

Het waren er drie.

 

(De dag kwam met zijn bijlen.)

Het waren er twee.

(Zilveren kruipvleugels.)

Het was er één. 

Het was er geen.

(Het water bleef naakt.)

0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0

Enig zoekwerk op internet leverde me op, dat deze gedichten ooit op muziek waren gezet; bij elkaar vormen ze de Suite Coral. van de Cubaanse componiste Gisela Hernandez Gonzalo. 

Maar wat nóg leuker was: ik had die suite met die vier liederen zelf gezongen, met het Waterlands Kamerkoor, in een concert van september 2014. Zie daarvoor MIJN BLOG. Daar staan ook de vertalingen, van álle liederen van dat concert trouwens. 

Ik slaagde er niet in, een goede en enkele, uitvoering op Youtube van de twee bovengenoemde liederen te vinden. Ter illustratie geef ik het volgende filmpje:

 Hiervan is het middelste lied Cortaron tres arboles.

Dit is de componiste, 1912-1971. 

Dit was destijds onze flyer/poster.

Ook de Oda a Walt Whitman is opgenomen. 

Er is een groot deel van het werk van Lorca dat me ontgaat. Zo zijn zijn gedichten uit de bundel Poeta en Nueva York voor mij niet te begrijpen zonder een hoop achtergrondkennis. Voor dit moment vind ik het genoeg, dat hij New York verschrikkelijk vond, hij trof de stad trouwens aan precies in de crisistijd. Hij bewonderde Walt Whitman, die een sterke voorkeur had voor gewone mensen, en van directe, gewone taal. Whitman was net als Lorca openlijk homoseksueel, dat feit heeft Lorca geholpen ook  voor zijn geaardheid uit te komen, en zijn homoseksualiteit te praktizeren. Voor een Spanjaard was dat zeker uitzonderlijk. In de Ode neemt hij het ook op voor de zwarten, De regels waarin hij dat doet springen er echt uit, al kon ik ze daarom nog niet direct plaatsen. 

Ik voor mij viel meer voor de persoonlijke, directe lyriek. Behalve de twee genoemde gedichten vond ik ook erg mooi: El poeta pide a su amor que le escriba, vertaald: De dichter vraagt zijn geliefde hem te schrijven. 

Hierin: 

Amor de mis entrañas, viva muerte // en vano espero tu palabra escrita.... (Allerinnigste geliefde, (letterlijk: van mijn ingewanden!) dood vol leven, ik wacht vergeefs op het door jou geschreven woord)... Enzovoorts. 

Huis van Lorca, omgeving Granada. 

0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0

Nadat ik het boek een dag heb laten liggen, komen bepaalde regels met kracht terug in mijn gedachten: Zo uit het gedicht:

Muerte 

¡Qué esfuerzo,

qué esfuerzo del caballo

por ser perro!,

¡qué esfuerzo del perro por ser golondrina!,

¡qué esfuerzo de la golondrina por ser abeja!

¡qué esfuerzo de la abeja por ser caballo!

Dood

Wat een moeite,

wat een moeite doet het paard

om hond te zijn!

wat een moeite doet de hond om zwaluw te zijn!

wat een moeite deot de zwaluw om bij te zijn!

wat een moeite doet de bij om paard te zijn!

Dit is maar een stukje uit het gedicht. Ik kwam erop, toen ik filosofeerde over de gedachte, dat iedereen altijd méér, en anders wil zijn dan hij/zij zelf is. (Althans: ik ken dat streven.) Ik meende dat Lorca dat hier verwoordde, maar betwijfel bij nader inzien of hij dat heeft willen zeggen: waarom heet het gedicht Muerte? En is hier sprake van surrealisme? Ten slotte kunnen we verwachtschap aannemen tussen Lorca en Dalí. 

Vragen. 

Verder wil ik nog noteren de volgende regels: 

¡Negros! ¡Negros! ¡Negros! ¡Negros!

La sangre no tiene puertas en vuestra noche boca arriba.

No hay rubor. Sangre furiosa por debajo de las pieles,

viva en la espina del puñal y en el pecho de las paisajes,

bajo las pinzas y la retamas de la celeste luna de Cáncer,

..................

Zwarten! Zwarten! Zwarten! Zwarten!

Bloed vindt geen deur in jullie ruggelingse nacht.

Geen blozen. Het bloed wordt onderhuids,

leeft in de dolkpriem, in de borst van de landschappen,

onder de scharen en de brem van de hemelse maan van de Kreeft

...........

Uit: El rey de Harlem, de Koning van Harlem. 

Ik durf weinig te zeggen over de betekenis, wel trof me de herhaalde aan- of uitroep ¡Negros! Die wordt later nog eens herhaald, 

Leuk zijn de gedichten die iets van het land of het landschap oproepen:

El río Guadalquivir

va entre naranjos y olivos

Los dos ríos de Granada

bajan de la nieva al trigo

De Guadalquivir stroomt

tussen sinaasappelgaarden en olijven.

De twee rivieren van Granada

dalen van sneeuw naar graan. 

Uit: Baladilla de los tres ríos - Kleine ballade van de drie rivieren. 

En zo zou ik door kunnen gaan.....

Der Hauptmann, Robert Schwentke, 2017.

Filmposter

Gruwelijke film, gebaseerd op een waar gebeurde geschiedenis. Eerder vastgelegd in een docudrama van 1996, getiteld Der Hauptmann von Muffrika, van Paul Meyer, 1996. 

Docudrama, waarin enkele van de historische personen te zien zullen zijn. 

Hoofdpersonage is Wili Herold, een soldaat die aan het eind van de oorlog achterna gezeten wordt door zijn meerderen Of hij is gedeserteerd of iets anders op zijn geweten heeft, weten we niet. 

 

Zo ziet hij eruit als hij angstig is, en achtervolgd. 

Hij weet te ontkomen aan zijn achtervolgers, en vindt dan stom toevallig in een verlaten auto een Duits officiersuniform - met eretekenen. 

Hij trekt dit unform aan, en mét dat unifrom ís hij ook meteen een SS-er. Hij onderwerpt meteen een voorbijkomende soldaat aan zich, die hem van dienst moet zijn. Die dóet dat ook. 

En dat is het beangstigende van de film: alle Duitsers die hij ontmoet, lijken  te hebben gewacht op iemand die de leiding op zich wilde nemen. Herold doet dat met zo veel sadistisch genoegen, dat de angst je om het hart slaat. Hij deinst voor de ergste misdaden niet terug. 

Bij een gevangenenkamp vermoordt hij een grote groep mannen. Zoals de Einsatzgruppen Joden vermoordden, aan de rand van een eigengegraven massagraf. Wat een 'iets minder erge' nazi doet uitroepen: 'Wij Duitsers doen dat (=moorden) toch op een 'anständige' manier

In kamp Aschenmoor; nabij Nederlandse grens. Foto uit de speelfilm. 

Soms zie je dat hij zich ergens uit moet redden. Maar zijn brutaliteit is enorm, het lukt hem elke keer weer. 

Het is van belang te weten, dat het om het einde van de oorlog gaat. Niemand weet precies hoe het  ervoor staat, welke macht de nazi's nog hebben. Wij als kijker weten wat het jaar 1945 betekent, dat maakt de film zo extra pijnlijk.

Wat Willi Herold betreft, houd ik het voor goed mogelijk, dat hij zelf een deserteur was, en zo zijn eigen angst voor achtervolging in des te meer wreedheid omzette naar andere deserteurs. Maar dat is mijn psychologie! 

Een voorbeeld van de gruwel van de film, is het voorval, waarbij Herold twee Joodse mannen die zojuist op het podium hun smerige grappen vertoonden voor hem en andere Duitsers, op grond van nul-komma-nul  beschuldigt. 

Regisseur Robert Schwentke, die specifiek naar een verhaal als dit op zoek was. 

Willi Herold heeft echt bestaan. Hij is door de Geallieerden na de oorlog gevangen genomen, en is berecht. Hij werd onthoofd. Zijn geschiedenis als ' Hauptmann' begon op zijn 19e, hij is maar 20 jaar geworden. Hij werd 'de beul van Emsland' genoemd.

"Toen Willi Herold uiteindelijk werd opgepakt door de Britten en in 1946 in Oldenburg werd berecht en onthoofd, heeft de Britse militaire rechter uit pure fascinatie een boek over hem geschreven. Die rechter noemde hem ook geen psychopaat. En zo wil ik hem ook niet noemen. Herold was een overlever die heel ver ging in zijn overlevingsstrijd. In een amorele wereld was geweld zijn enige referentiekader. Dat hij zo veel mensen meekreeg zegt misschien iets over het verlangen naar autoriteit."

Dit citaat komt uit Trouw. 

Het gevangenenkamp waar Willi Herold in april 1945 arriveerde, wat het kamp Aschendorfermoor nabij de Nederlandse grens. Daar bracht hij, gehuld in zijn officiersuniform een gruwelijke slachting aan onder de gevangenen. Het leverde Willi Herold, de schoorsteenveger uit Chemnitz, de bijnaam 'De beul van Emsland' opleveren.

Begraafplaats

Gedenkplaat voor de 195 doden van Wili Herold. 

De gevangenen werden ingezete in de turfindustrie. 

Jong, slim, wreed: de schoorsteenveger-leerling Willi Herold, geboren in Lunzenau bij Chemnitz in 1925, wordt kort na zijn 18e verjaardag opgeroepen en opgeleid tot parachutist. Anderhalf jaar later 

wordt hij oorlogsmisdadiger.

Max Hubacher, Zwitsers acteur, vervult de rol van Willi Herold. 

Dit is de documentaire. 

Trailer van de speelfilm 

Ik heb ook nog even gekeken naar boeken over deze verschrikkelijke geschiedenis: ik vond dit boek:

(latere uitgave)

 

En dit boek met een opmerkelijke titel.

Het gaat hier om de zoektocht van de auteurs  Inge en Heinrich Peters naar het lot van de gevangene 

Albert Sommer uit het kamp Aschendorfermoor. In 2014  publiceerden zij hun zoektocht onder de titel „Pattjackenblut“; Pattjacken = Abschaum – 'so wurden die Häftlinge genannt'.  

Abschaum, Nederlands uitschot. (!)

Zie DEZE SITE.

Nog even wat de regisseur over deze geschiedenis zegt:

'Die Tragödie in unserer Geschichte hätte nicht stattfinden müssen. Die war verhinderbar, und die hätte von jeder der Figuren im Film verhindert werden können, aber keiner hat es getan. Alle sind irgendwie mitgegangen, weil sie alle davon profitiert haben, weil sie alle eigene Ziele verfolgt haben, und weil sie auch wirklich nicht in moralischen oder ethischen Kategorien gedacht haben. Ich sehe das immer so ein bisschen, als hätten sich fünf Leute in einem Raum auf einen Vertrag geeinigt, aber sie können sich nicht einigen, wer jetzt da unterschreibt und die Verantwortung dafür übernimmt, und Herold taucht auf und sagt, ihr wollt, dass ich da unterschreibe, kann ich machen, ist ja sowieso nicht mein eigener Name. Er setzt dadurch eigentlich eine Maschine in Bewegung, die aber schon drauf gewartet hat und schon aufgebaut war, in Bewegung gesetzt zu werden. Also es geht nicht nur darum, was mit diesem Menschen passiert, wenn er die Uniform an hat.'

Stukje van de muziek uit de film: van Martin Todsharow. Ook heel dreigend!

De otro modo, Federico García Lorca, 1921-1924

Federico García Lorca

Het gedicht is uit de bundel: Canciones (1921-1924)

De otro modo


La hoguera pone al campo de la tarde,
unas astas de ciervo enfurecido.
Todo el valle se tiende. Por sus lomos,
caracolea el vientecillo.

El aire cristaliza bajo el humo.
?Ojo de gato triste y amarillo?.
Yo en mis ojos, paseo por las ramas.
Las ramas se pasean por el río.

Llegan mis cosas esenciales.
Son estribillos de estribillos.
Entre los juncos y la baja tarde,
¡qué raro que me llame Federico!

Anders

Het vreugdevuur geeft aan het avondlandschap 

de geweitakkken van een woedend hert

De hele vallei strekt zich uit. Op zijn rug
slingert het windje.

De lucht kristalliseert onder de rook.
Een triest en geel kattenoog?
Ik loop met mijn ogen door de takken.
Takken slenteren langs de rivier.

Mijn essentiële zaken komen aan.
Het zijn refreinen van refreinen. 
tussen het riet en de late namiddag
hoe vreemd dat ik Federico heet!

Federico García Lorca

Het was voor ons moeilijk dit gedicht te vertalen. De sfeer was ons niet direct duidelijk. De Google-vertaling liet ook nogal wat vragen open. 

Toen trof ik deze tekeningen + vertalingen in het Engels van Tobias Tak: 

Van de site Art Review

Tak maakte deze tekeningen + de Engelse vertaling voor het tijdschrift Art Review van 2017. Paul Gravett schreef er een artikel bij, zie http://paulgravett.com/articles/article/tobias_tak . 

Ik citeer hier een stukje uit. Het is in het Engels, omdat Tobias Tak jaren in Amerika gewoond en gewerkt heeft: 

For his Strip for ArtReview magazine in 2017, Tak chose the “small jewel’ of ‘De Otro Modo’, also from Canciones. “An important element in Lorca’s character was his love for the countryside. ‘I am tied to the land in all my emotions’, he once said. The way the landscape is described in such a lyrical and mysterious way in ‘De Otro Modo’ immediately prompted images to me. The poem evokes that landscape of Andalusia with its many streams and rivers, the vastness of the fields, the amazing colourful evening skies, and its abundance of trees, flowers and patches of dry earth.” To this setting Tak introduces some of his recurring characters such as the man in the tall hat, based on the Alice’s Mad Hatter, and the inquisitive cat who “looks at the world through his telescope, like Lorca, who always questioned the world around him.”

2017, Nederlands-Spaanse uitgave, gedichten Lorca, tekeningen van Tak. Lijkt me zeer de moeite waard, te koop bij Bol.Com voor € 19,90. :-) 

Foto van Tobias Tak, die helaas in januari van dit jaar overleed. Hij was tevens danser. 

Vermeldenswaard is ook, dat het gedicht De otro modo voorkomt in deze bundel speciaal voor kinderen, die wij kochten in het Casa-Museo Federico García Lorca. 

Federico García Lorca, De dichter vertelt de waarheid.

Franse editie; die was er ver vóór de Spaanse. 

Uit: Sonetos del amor oscuro, 1935.

El Poeta Dice La Verdad


Quiero llorar mi pena y te lo digo
Para que tu me quieras y me llores
En un anochecer de ruiseñores
Con un puñal, con besos y contigo

Quiero matar al único testigo
Para el asesinato de mis flores
Y convertir mi llanto y mis sudores
En eterno montón de duro trigo

Que no se acabe nunca la madeja
Del te quiero me quieres, siempre ardida
Con decrépito sol y luna vieja

Que lo que no me des y no te pida
Será para la muerte, que no deja
Ni sombra por la carne estremecida.

o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o

Dit was de eerste uitgave, merkwaardig kleine oplage, in rood, met rode envelop gestuurd. Ik meen in 1983. Hierna kon de familie het manuscript niet langer onder de pet houden: enige tijd hierna verscheen een fatsoenlijke eerste uitgave.:

De dichter vertelt de waarheid 

Ik wil huilen van pijn en dat zeg ik

opdat je van me houdt en om me huilt

in een avondschemering van nachtegalen 

met een dolk, met kussen - tegen jou. 

Ik wil de enige getuige vermoorden 

voor de moord op mijn bloemen 

en mijn tranen en mijn zweet omzetten 

in een eindeloze hoop harde tarwe. 

Moge de streng nooit eindigen 

Van het Ik hou van jou, jij houdt van me, altijd vurig gehouden 

Door een afgeleefde zon en oude maan. 

Moge wat je me niet geeft en waar ik je niet om vraag 

voor de dood zijn, die niet ophoudt 

in het geheel niet, voor het huiverende vlees. 

o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o

Sonnetten van duistere liefde kan meerdere betekenissen hebben: de ene biograaf zegt dat het over de homoseksuele liefde gaat, de ander dat het gaat om de liefde die verdriet, pijn met zich meebrengt. Lorca zelf heeft zich er niet over uitgesproken. Een van de letterkundigen die hem bestudeerde trok  een vergelijking met Sint Jan van het Kruis, met de pijn van de mystieke liefde.

 

De bundel werd pas in de tachtiger jaren uitgegeven, de familie Lorca wilde Federico Garcia nog steeds uit de wind houden wat zijn homo-erotiek betrof. 

Een prachtig blog over de geschiedenis van deze bundel Sonetos del amor oscuro met 11 sonnetten is te vinden in een blog onder DEZE LINK.

Lorca heeft ook een relatie met Dali gehad. Bovenstaand sonnet is overigens niet voor Dali geschreven, het was al lang fout gelopen tussen de twee.

Ik vond het leuk om ook de Franse vertaling te geven, die immers eerder verscheen dan het  oorspronkelijke Spaanse gedicht:

Le Poète dit la vérité

Je veux pleurer ma peine et te le dire
pour que tu m’aimes et pour que tu me pleures
par un long crépuscule de rossignols
où poignard et baisers pour toi délirent.

Je veux tuer le seul témoin, l’unique,
qui a pu voir assassiner mes fleurs,
et transformer ma plainte et mes sueurs
en éternel monceau de durs épis.

Fais que jamais ne s’achève la tresse
du je t’aime tu m’aimes toujours ardente
de jours, de cris, de sel, de lune ancienne,

car tes refus rendus à mes silences
se perdront tous dans la mort qui ne laisse
pas même une ombre à la chair frémissante.

Uit: Poésies IV - Sonnets de l’Amour Obscur - traduit de l’espagnol par André Belamich, (Gallimard, 1984.)

o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o-o

Ook deze vertaling heb ik overgezet naar het Nederlands; interessant is het te zien, dat ik soms heel ergens anders beland uitkom dan bij de Spaanse versie: 

De dichter zegt de waarheid

Ik wil mijn verdriet uithuilen en het je vertellen.
opdat je van me houdt en je om me huilt.
door een lange schemering van nachtegalen
waar dolk en kusjes voor u buiten zichzelf zijn.

Ik wil de enige getuige doden, de enige.
die mijn bloemen vermoord kon zien worden.
en mijn klacht en mijn zweet transformeren
in een eeuwige stapel harde korenaren.

Maak dat de streng nooit tot een einde komt
van het Ik hou van je, jij houdt altijd vurig van mij
van dagen, kreten, zout, de oude maan,

want uw weigeringen op mijn stiltes
zullen allemaal verloren gaan in de dood die
niet eens een schaduw laat aan het huiverende vlees. 

Rafaël Rodriguez RAPÚN, inspiratiebron voor de Sonetos del amor oscuro.

Stierf aan het front in de Burgeroorlog, vocht aan de zijde van de Republiek.

Federico García Lorca, Kleine Weense Wals, circa 1930.

Het gedicht stamt uit dit boekje van Lorca,met een selectie uit zijn gedichten. 

Lorca werd in 1936 doodgeschoten door aanhangers van Franco. Hij was pas 38. Hij geldt als een van de belangrijkste Spaanse dichters. 

Hier valt te beluisteren de versie van het gedicht, zoals vertolkt door Leonard Cohen: Take this waltz.

Lorca schreef dit gedicht in 1929-'30, tijdens een langdurig verblijf in New York. Het is gepubliceerd in 1942 in de bundel 'Poeta in Nueva York' (Dichter in New York). Het is opgenomen in de afdeling 'Vlucht uit New York'. 

Pequeño vals vienes

En Viena hay diez muchachas,
un hombro donde solloza la muerte
y un bosque de palomas disecadas.
Hay un fragmento de la mañana
en el museo de la escarcha.
Hay un salón con mil ventanas.
¡Ay, ay, ay, ay!
Toma este vals con la boca cerrada.

Este vals, este vals, este vals,
de sí, de muerte y de coñac
que moja su cola en el mar.

Te quiero, te quiero, te quiero,
con la butaca y el libro muerto,
por el melancólico pasillo,
en el oscuro desván del lirio,
en nuestra cama de la luna
y en la danza que sueña la tortuga.

¡Ay, ay, ay, ay!
Toma este vals de quebrada cintura.

En Viena hay cuatro espejos
donde juegan tu boca y los ecos.
Hay una muerte para piano
que pinta de azul a los muchachos.
Hay mendigos por los tejados.
Hay frescas guirnaldas de llanto.

¡Ay, ay, ay, ay!
Toma este vals que se muere en mis brazos.

Porque te quiero, te quiero, amor mío,
en el desván donde juegan los niños,
soñando viejas luces de Hungría
por los rumores de la tarde tibia,
viendo ovejas y lirios de nieve
por el silencio oscuro de tu frente.

¡Ay, ay, ay, ay!
Toma este vals del "Te quiero siempre".

En Viena bailaré contigo
con un disfraz que tenga cabeza de río.
¡Mira qué orillas tengo de jacintos!
Dejaré mi boca entre tus piernas,
mi alma en fotografías y azucenas,
y en las ondas oscuras de tu andar
quiero, amor mío, amor mío, dejar,
violín y sepulcro, las cintas del vals.

O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O

Ik heb hier het gedicht vertaald, waarbij ik me geen vrijheid heb veroorloofd. Het is zo letterlijk mogelijk, teneinde de bedoeling van Lorac zo zuiver mogelijk tot uiting te doen komen.

Kleine Weense wals 

In Wenen zijn tien meisjes,

een schouder waarop de dood snikt
en een bos met opgezette duiven.

Er is een fragment van de ochtend

in het museum van de ijzel.

Er is een zaal met duizend vensters. 

 
Ay, ay, ay, ay!
Neem deze wals met gesloten mond.

Deze wals, deze wals, deze wals
van het jawoord, van dood en cognac
die zijn staart doopt in de zee.

Ik hou van jou, hou van jou, hou van jou
met je leunstoel en het dode boek,
door het weemoedige gangpad,
op de donkere zolder  van de iris

in ons bed van de maan

en in de dans die de schildpad droomt.

Ay, ay, ay, ay!
Dans deze wals van de gebroken taille. 

In Wenen zijn vier spiegels

waarin jouw mond en de echo's spelen. 

Er is er een dood voor de piano 

die de jonge mannen blauw kleurt.
Er zijn bedelaars over de daken.

Verse slingers vol van tranen.

Ay, ay, ay, ay!
Pak deze wals,  die sterft in mijn armen.

Omdat  ik van je hou, van je hou, geliefde van me,
op zolder waar kinderen spelen,
dromend van oude lichten  in Hongarije,

bij de geluiden van de zoele namiddag,
terwijl ik schapen en lelies van sneeuw zie

in de donkere stilte van je voorhoofd.

.
Ay, ay, ay, ay!
Neem deze wals van "Ik hou voorgoed van je !".

In Wenen zal ik met je dansen

in een vermomming die

een hoofd als een rivier heeft. 
Kijk hoe er hyacinten bloeien op zijn oevers!
Ik zal mijn mond achterlaten tussen je benen,
mijn ziel in foto's en lelies,
en op de donkere golven van je bewegingen
wil ik, mijn lief, mijn lief, achterlaten,
viool en grafsteen, de linten van de wals.

O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O-O

Ten slotte geef ik nog de tekst van Leonard Cohen, die het gedicht naar mijn mening heel goed heeft geraakt:

Leonard Cohen, in 1988.

Take This Waltz
Leonard Cohen.

Now in Vienna there are ten pretty women
There's a shoulder where Death comes to cry
There's a lobby with nine hundred windows
There's a tree where the doves go to die
There's a piece that was torn from the morning
And it hangs in the Gallery of Frost
Aey, aey, aey, aey
Take this waltz, take this waltz
Take this waltz with the clamp on its jaws
Oh, I want you, I want you, I want you
On a chair with a dead magazine
In the cave at the tip of the lilly
In some hallway where love's never been
On a bed where the moon has been sweating
In a cry filled with footsteps and sand
Aey, aey, aey, aey
Take this waltz, take this waltz
Take its broken waist in your hand
This waltz, this waltz, this waltz, this waltz
With its very own breath of brandy and Death
Dragging its…


Op de site onder de link: Reclamespot met dit lied. is nog te zien hoe dit prachtige gedicht/lied commercieel werd ingezet. 

Van affect tot wonder; over het uitbeelden van de goddelijke genade in de 17e eeuw - Joseph Imorde, 2019.

Deze blogpost is een samenvatting van een essay (met bovengenoemde titel) uit het boek 

Caravaggio-Bernini, Vroege Barok in Rome. 

 catalogus bij de tentoonstelling van 2020. 

Joseph Imorde, auteur van dit essay; Duits kunsthistoricus. 

In de 17e eeuw waren tranen vaak een uiting van religeuze bewogenheid. Daar waren bewijzen van heiligen voor, bijvoorbeeld uit het leven van Ignatius van Loyola.

 St Ignatius Loyola; 

geschilderd door Francisco Zurbaran (1598-1664)

Igantius was de stichter van de Jezuïetenorde. Hij schreef het Geestelijk dagboek, waarin hij talloze malen huilt, de eerste 40 dagen al 175 keer!  Hij kent veel belang toe aan de dono delle lacrime. Tranen, in het bijzonder religieuze tranen, werden dus gezien als een gift. Of gave. 

Domenico Fetti, de berouwvolle Petrus. Circa 1613.

Petrus vergoot tranen van berouw  nadat hij Jezus verraden had. Zo waren er soorten van tranen in de religie: je had tranen van grote wroeging (zie Petrus), van medelijden, en van innerlijke ontroering. Dat stond allemaal beschreven in de lacrimologie, die gebaseerd was op Kerkvaders en op middeleeuwse voorbeelden. 

Huilen had een zuiverende werking, en vanwege de zichtbaarheid - men meende dat Gods genade hier zichtbaar werd - werden de tranen ingezet in de katholieke hervormingsbeweging.  Na de zuivering kon je trouwens ok weer tranen vergieten van zoetheid. Teresa van Avila bijvoorbeeld had het over de zoete tranen die haar gemoed vruchtbaat maakten/

Had je de dono delle lacrima, dan hoorde je aaantoonbaar tot de uitverkorenen. Zo iemand was Clemens VIII, die 'uitblonk in het vermogen werkelijk altijd en overal te wenen'. Hij deed dit ook lang en hard.

Paus Clemens VIII; hier op een mozaïek. Deze paus huilde veel en hard!

Huilen werd dus exemplarisch, werd als voorbeeld gesteld. 

Imorde haalt hier het muziekstuk Rappresentatione di anaima e di corpo aan van Emilio de Cavalieri, van 1600. 

Drie minuten uit het muziekstuk Rappresentatione di anima e di corpo, Emilio Cavalieri, 1600. Muziekstuk over publiekelijk zelfonderzoek, in de vorm van een twistgesprek tussen de hemelgerichte ziel en het aards gerichte lichaam. 

Hoewel het publiek mocht genieten van de muziek, ging het er vooral om te stichten.

Ook in de beeldende kunst moest het gemoed worden geraakt, ten einde de mens boven zichzelf uit te tillen en de weg naar het hiernamaals te wijzen. 

Tranen waren een 'objectivistische graadmeter' van die bewogenheid. De heiligen Ignatius van Loyola, Filippo Neri en Teresa van Avilla werden leidende figuren.

Het beeld van de Extase van Theresia in de Santa Maria della Vittoria-kerk in Rome.

Bernini.

Dit beeld is een soort model voor dat van de kerk in Rome, de Extase van Sint Theresia, Bernini. Alleen dit beeld was op de tentoonstelling te zien. 

Bernini schiep de extase van Sint Theresia. We zijn inmiddels van de tranen naar sterkere middelen overgegaan om de uitwerking van Gods genade weer te geven. 

Bernini past er in dit beroemde beeld twee toe: de transverberatie, en de levitatie. Transverberatie betekent: het doorboren van het hart met de pijl van de goddelijke liefde. Deze ervaring levert een extase op en is imaginair. De andere is een raptus, meervoud ratti, een vervoering. De ziel raakt zo in extase dat hij zonder het lichaam kan en van de grond wordt opgetild. In de Vida, haar autobiografie, beschrijft Theresia die levitaties, die ook door getuigenverklaringen worden ondersteund. 

Autobiografie Teresa van Avila.

Bernini beeldt die levitatie in marmer uit, wat een kunststuk is (die lichtheid uit dat zware materiaal). Theresia zetelt op een wolk. Een engel doorboort haar hart. Haar hoofd hangt achterover, wat de extase verbeeldt. Bovendien spelen de plooien en in haar gewaad een belangrijke rol: ze beelden de heftige gemoedsbewegingen van de heilige uit. De theologia symbolica vereiste dat elk onderdeel van een werk het werk van de Almachtige in zijn verborgenheid openbaarde. 

Bernini naderde met zijn beeldhouwwerk de schilderkunst. 

Ik wil hier helemaal de 17e eeuw niet belachelijk maken, met de levitaties en de extases. Al schoot ik wel in de lach bij de verhalen over de heilige Guiseppe de Copertino, over wie in 1722 Domenico Bernini een biografie schreef. De Copertino vloog zo'n beetje de hele dag door in de kerk, dat werd zelfs irritant. De heilige was een beetje simpel, en hoe dat allemaal heeft bestaan weet ik ook niet, maar er zijn wel afbeeldingen van op intnernet, en er is ook een kerk aan hem gewijd. 

De Copertino komt niet op de expositie voor, wordt alleen genoemd in de catalogus.

Gebalsemd lichaam van de Cupertino. Vanwege de talrijke levitaties is ook zijn sarcofaag op grotere hoogte geplaatst. Te zien in de Basilica di San Giuseppe da Copertino, Piazza Gallo,Osimo, Italië.

Ook wel de heilige met de open mond genoemd. Vanwege dat feit. 

18e eeuwse gravure van die heilige Jozef. 

Mooi artikel exemplarisch voor de catalogus, waarin steeds een bepaald aspect van de vroege Barok  middels een essay wordt toegelicht. 

De kern van het verhaal - de aangedaanheid door de mystieke aanraking - blijft voor mij overeind. Onder een dikke deken van verschijnselen waarin ik als moderne westerling niet kan geloven.