Pessoa 1 - HOVO-college door Peter Swanborn - februari-maart 2026.

"Ik heb meer dan één ziel, 

Meer ikken dan ikzelf."

Ricardo Reis (Fernando Pessoa) 

!935

Fernando Pessoa, 

1888-1935.

HOVO-DOCENT Peter Swanborn, 

journalist en dichter.

Uitgave van Pessoa's gedichten van 1977.

Fernando Pessoa, tekening van José Almada Negreiros

De cursus bestond uit 5 online-colleges. 

De eerste was een introductie: leven van Pessoa, wat heteroniemen precies bij hem betekenden, en werden drie kenmerkende gedichten behandeld. 

Ik geef de drie gedichten hier volledig weer: 

1

Ik ben niets, kan niets, volg niets na. 

Ik draag mijn zijn, illusie, waar ik ga. 

Begrip begrijp ik niet, kan nergens lezen 

Of ik zal zijn, niets zijnd, wat ik zal wezen. 

Hiernevens, wat niets is, onder ’t azuur 

Der wijde hemel, wekt me elk ijdel uur 

Een zuidenwind die siddert in het lover. 

Gelijk hebben, winnen, in liefde geloven 

Zijn aan illusie’s dode mast verstard. 

Dromen is niets, niet weten is onnut. 

Slaap in de schaduw, o onzeker hart. 

(6.1.1923) Fernando Pessoa

vertaling: August Willemsen uit: Gedichten (tiende, herziene druk 2009)

 

2.

KRUISWEGSTATIES XIII 

Als bode van een onbekende koning 

Volbreng ik vage opdrachten van hogerhand. 

Mij klinken zonderling, zonder verband, 

De plotse woorden die mij op de lippen komen... 

Ik splits mij, in mijn onbewuste regionen, 

In die ik ben, en die ik ben als afgezant, 

En mijns Konings glorie maakt mij onverwant 

Aan ’t aardse volk waartussen ik moet wonen...

Ik weet niet of de Koning die mij stuurt bestaat. 

Mijn zending hier zal zijn haar te vergeten, 

Mijn hoogmoed de woestijn waaruit mijn ik bestaat... 

En toch! Ik voel mij hoge overlevering 

Van voor de tijd en ruimte en zijn en leven... 

Ooit hebben mijn gevoelens God gezien... 

(1915?) 

Fernando Pessoa 

vertaling: August Willemsen uit: Gedichten (tiende, herziene druk 2009)

3: 

In ons leven tallozen; 

Ik weet niet, als ik denk 

Of voel, wie denkt of voelt. 

Ik ben de plaats slechts waar 

Gevoeld wordt of gedacht. 

Ik heb meer dan één ziel, 

Meer ikken dan ikzelf. 

En niettemin besta ik, 

Voor allen onverschillig. 

Ik maak hen stil: ik spreek. 

De kruisgewijze impulsen 

Van wat ik voel of niet voel 

Twisten in wie ik ben. 

Ik ken ze niet. Zij zwijgen 

Tot wie ik mij ken: ik schrijf.

(13.11.1935) Ricardo Reis / Fernando Pessoa 

Vertaling: August Willemsen uit: Gedichten (tiende, herziene druk 2009)

0=0=0=0=0=0=0=0=0=0=0=0

Korte samenvatting: 

Zijn leven: 

Pessoa werd geboren in Lissabon. Zijn vader stierf toen hij 5 jaar oud was. Zijn moeder hertrouwde en verhuisde met haar man naar Zuid-Afrika. Hij krijgt er halfbroertjes en zusjes, en krijgt een goede culturele ontwikkeling mee, voornamelijk vanuit moeders kant. Hij leert Engels, schrijft zelfs later gedichten in het Engels en maakt kennis met de Engelse en Franse literatuur.  Als hij zeventien is verhuist hij naar Portugal. 

Pessoa had een geliefde, met wie hij brak, om zich toch volledig aan de literatuur te wijden. 

Zij geliefde heette Ofélia de Queiroz.

OFÉLIA DE QUEIROZ.

Ophelinha, (…) 

"De liefde is over. (…) Mijn toekomst gehoorzaamt een andere Wet" 

Vanaf 1908 wordt hij freelance vertaler en handelscorrespondent, voor de rest van zijn leven. Hij blijft alleen. 

Het meest kenmerkende - uiterlijk gesproken - van de poëzie van Pessoa is het schrijven onder heteroniemen. Een heteroniem kun je het beste vergelijken met een toneelpersonage. De schrijver kent hem bepaalde gedachten, gevoelens, of filosofieën toe. Dat hoeft niet noodzakelijkerwijs hetzelfde te zijn als wat de schrijver zelf denkt. Het kan zelfs lijnrecht ingaan tegen wat de schrijver zelf vindt. Of wat één van de andere heteroniemen vindt. 

De heteroniemen worden in dit boek door Willemsen uitvoerig beschreven. Helaas is dit boek nog maar voor veel geld te verkrijgen.  

Pessoa schreef zelf ook over wat zijn heteroniemen behelsden, zo bij voorbeeld in zijn Hetereniemenbrief uit 1935. Hieruit haal ik de zin: “Als kind al had ik de neiging een denkbeeldige wereld om mij heen te scheppen, mij te omgeven met vrienden en bekenden die nooit hadden bestaan."

De heteroniemenbrief is in dit boek terug te vinden. Werk met meer proza van Pessoa, vertaald wederom door August Willemsen. 

Oorpsronkelijke titel: O banqueiro anarquista, 1922, herzien door pessoa in 1935.

Op Hanta.nl is het een en ander terug te lezen wat Pessoa schrijft over zijn heteroniemen, en hoe ze in verhouding tot hem staan. Hij dicht ze een complete biografie toe, met geboorte- en sterftejaar, met uiterlijke kenmerken, taalgebruik, horoscoop et cetera. Heel leuk om te lezen!

Wat de heteroniemen literair betekenden, vertelt Swanborn over de drie belangrijkste ervan: 

1. Alberto Caeiro: de dichter van het zien, van het onbevangen zien, het zien als een kind. Parlando-achtig. Drijft de spot met filosofie en religie en stelt simpelweg: ‘Ik ben niet eens dichter: ik zie’

2. Ricardo Reis:  geleerde, latinist; schrijft strenge klassieke oden. Ontkent niet (als Caeiro) dat er een andere wereld/werkelijkheid dan de zichtbare is, maar kiest ervoor om het mysterie met rust te laten. 

3. Álvaro de Campos: werk bestaat uit twee delen: het eerste is het futurisme: vertegenwoordiger van de moderne wereld, snelheid, kracht, techniek. In het tweede deel is hij veel introverter, wordt bij uitstek de dichter van het Niets: zie de openingsregels van zijn uit 1928 daterende meesterwerk ‘Sigarenwinkel’: 

'Ik ben niets. 

Ik zal nooit iets zijn. 

Ik kan ook niet iets willen zijn. 

Afgezien daarvan koester ik alle dromen van de wereld.’

Naast de heteroniemen heb je nog het orthoniem: dat is als Pessoa wél schrijft onder zijn eigen naam, in tegenstelling tot zijn heteroniemen. Het woord komt van het Griekse orthos (juist/correct) en onoma (naam).

0=0=0=0=0=0=0=0=0=0

Pessoa is niet de enige die zich van binnen meervoudig voelt. Swanborn haalt 

Walt Whitman aan, uit Song of Myself vanaf 51:

Boekomslag

(...)

Do I contradict myself?
Very well then.... I contradict myself,
I am large....  I contain multitudes.

Spreek ik mezelf tegen? 

Goed dan …. ik spreek mezelf tegen; 

Ik ben weids …. ik bevat menigten. 

Vertaling: Huub Beurskens opgenomen in: Walt Whitman, Leaves of Grass / Grasbladen, Querido 2005

0=0=0=0=0=0=0=0=0=0=0

Weetje:
Arnon Grünberg schreef ooit een boekje onder het pseudoniem Marek van der Jagt, getiteld De geschiedenis van mijn kaalheid. Swanborn beschikte over een foto van het gezin Pessoa in Zuid-Afrika, Fernando's stiefvader, zijn moeder, Fernando als jonge man en nog drie jongere kinderen. Fernando zit op een stenen stoepje. Arnon Grunberg gebruikte deze foto (uitgesneden Pessoa) als omslag voor zijn boekje onder pseudoniem.

Omslag is een uitsnede van een foto van het gezin waarin Pessoa in Zuid-Afrika opgroeide, met zijn moeder en stiefvader, plus nog wat jongere broertjes en zusjes. 

“Een pseudoniem is een andere naam voor het eigen ik; 

een heteroniem is een eigen naam voor een ander ik.” 

August Willemsen

Ander weetje:
Pessoa dronk veel - net als Willemsen overigens; het werd hun beider dood. Over Pessoa's alcoholisme is bekend dat iemand hem bezag en uitriep: "Maar meneer Pessoa, u drinkt als een spons!" Waarop hij repliceerde: "Als een spons? Als een sponzenwinkel, zul je bedoelen. Met het magazijn erbij!"