Pessoa 3 - HOVO-college door Peter Swanborn - februari-maart 2026.

Fernando Pesso,

1888-1935

Samenvatting collegereeks totnutoe: eerste college gaf een overzicht, het tweede college behandelde het heteroniem Alberto Caeiro. Nu, in dit derde college komt het heteroniem Ricardo Reis aan de orde. ('In ons leven tallozen', zie 1e college)
Ook Ricardo Reis is een heteroniem, als zodanig een verzonnen figuur, en geen pseudoniem. Net als de anderen is hij een helemaal uitgedachte persoon, compleet met levensloop, sterrenbeeld, levensbeschouwing. Het is een eigen naam voor een ander ik. Je kunt zeggen dat alles voortkomt uit het oververhitte brein van Pessoa, aldus Swanborn.

Over het heteroniem: 

Reis is geboren 19-9-1887 te Lissabon; hij is dus 9 maanden ouder dan Pessoa. Zijn verzameld werk staat in het boek Oden, 187 gedichten, vertaald door August Willemsen. Periode 1914-1935.

Dit is zijn handtekening: 

Horoscoop

En in dit boek staat zijn werk:

Oden, door Ricardo Reis, vertaling August Willemsen

Uit de titel Oden blijkt dat we te maken hebben met een klassieke dichter; hij is vormvast, in tegenstelling tot Caeiro, die vrije verzen maakte. Ricardo Reis wordt geïnspireerd door Horatius, die streng was op zowel vorm als inhoud. Swanborn verwijst naar het Muurgedicht XIV in Leiden van Horatius: ook een Ode. 
Pessoa had een docent klassieke talen in Durban, Zuid-Afrika, die grote invloed op hem heeft gehad: de classicus W.H. Nicholas. Pessoa was een goede leerling, hij won o.a. een opstelwedstrijd bij deze W.H. Nicholas.

Durban High School

Pessoa's docent klassieke talen, W.H. Nicholas

Ricardo Reis is getekend naar het voorbeeld van deze leermeester van Pessoa uit Durban. De hele figuur is een eerbetoon aan zijn docent.

Reis was arts en had een doctorstitel. Om die titel beneed Pessoa hem, hij was zelf niet afgestudeerd. Reis was monarchistisch, Pessoa zelf was voor de republiek.

UIT DE HETERONIEMENBRIEF UIT 1935: 

“Ricardo Reis is een weinig, maar zeer weinig, kleiner van stuk, sterker, maar tanig. (…) Allen gladgeschoren – Caeiro kleurloos blond, blauwe ogen; Reis, vaag matbruin.” (…) “Niettemin had zich voor mij, in een slecht geweven schemering, het vage portret afgetekend van de persoon die dit schreef. (Zonder dat ik het wist was Ricardo Reis geboren.)” 

AUGUST WILLEMSEN OVER RICARDO REIS: “Op 12 juni 1914, drie maanden na Caeiro […] verschijnt Ricardo Reis op papier. Met hem beproeft Pessoa de tweede vluchtweg. Reis is een compromis: ook hij is een bucolisch dichter, maar van een gecompliceerd soort, een gestudeerd man, cerebraal. Kortom: meer Pessoa. Hij bleef dan ook in leven en was zelfs van alle heteroniemen het meest regelmatige: hij schreef in vrijwel elk levensjaar van Pessoa, tot op 13 november 1935, veertien dagen voor Pessoa’s fatale leverkoliek. Minder ideaal dan Caeiro, is Reis juist daardoor levensvatbaarder. Als dichter veel stijver — als heteroniem minder mislukt.” 

August Willemsen Fernando Pessoa: het ik als vreemde Arbeiderspers, 2000.

Is Reis een 'koude kikker"? Nee. Hij is wel koel, beheerst. Hij schreef geen koele poëzie, wel 'afgekoelde poëzie.'

Ik ga nu over naar de behandelde gedichten: 


13
Heb niets in je handen, noch
Een herinnering in de ziel,

Dan zal, wanneer de laatste obool
Je in de handen wordt gelegd

En men uiteindelijk je handen
Openvouwt, je niets ontvallen.

Welke troon wil men je geven
Die Atropos je niet ontneemt?

Welke lauweren die niet welken
Onder Minos’ doodsgericht?

Welke uren die ook jou niet
Maken tot de schaduw die

Je zijn zult wanneer je de nacht
In gaat naar ’t einde van de weg?

Pluk de bloemen, ja, maar laat ze
Los eer je ze hebt bezien.

Ga zitten in de zon. Doe afstand
En wees koning van jezelf.

(19-6-1914)
Ricardo Reis / Fernando Pessoa
vertaling: August Willemsen uit: Gedichten (tiende, herziene druk 2009)

Swanborn noemt dit een sleutelgedicht. Het geeft leefregels: 'Heb niets in je handen', 'pluk de bloemen', 'laat ze los', 'ga zitten in de zon'.

De docent legt ook onbekende woorden uit: obool: bij de oude grieken, munt van 1/6 drachme die onder de tong van de overledene werd gelegd om Charon de prijs voor de overtocht te kunnen betalen. Atropos: het onafwendbare; naam van de oudste schikgodin, zij die de levensdraad afknipte. Minos: één van de drie rechters van de onderwereld; hij beoordeelt de juiste plek voor de ziel.

Atropos, met schaar

of de Onafwendbare is de oudste van de Schikgodinnen. Zij knipte de levensdraad van de persoon door wanneer diens tijd om was. Ze werkte samen met Klotho, die de draad spon, en Lachesis, die de lengte van de draad bepaalde.

Minos, een van de drie rechters van de onderwereld. De andere twee waren 
Rhadamanthys en Aiakos. Vanwege hun wijsheid tijdens hun leven op aarde kregen ze de taak te oordelen in het hiernamaals. 

Terug naar de hoofdzaak, het gedicht: kort gezegd is het thema: wees onthecht, en leef het leven ten volle; vgl. Horatius, Carpe Diem.

Waar stoelen deze gedachten van Pessoa op?

Al in 1910 Pessoa schreef hij het beroemde sonnet "Abdicação" ("Abdicatie"):

"Neem mij in uw armen, o eeuwige nacht,
En noem mij – koning die ik ben – uw zoon.
Vrijwillig deed ik afstand van mijn troon
Van dromen, die mij slechts vermoeidheid bracht."

De betekenis van deze regels was, dat Pessoa het eigen denken vrijwillig begrensde. Hij erkende het mysterie, maar koos ervoor het te negeren.
Het dromen was voor hem een koninklijke, maar loodzware taak. De 'literaire troonsafstand' was noodzakelijk, zie nog eens boven: Pessoa's oververhitte brein. Voortaan berustte hij in het niets. 

Willemsen zegt over Reis: 

“Reis verkiest een welbewust niet-weten boven zinloos ploeteren. Om ons te wapenen tegen de pijn dat het leven verstrijkt en dat alles, zelfs de wereld der goden, ondergeschikt is aan het Fatum, moeten we onze ziel, net als onze verzen, disciplineren, en niet méér verlangen dan het weinige dat ons is gegund. Meer willen dan dat leidt tot pijn. Hoe groter het goed dat men heeft, des te groter zal het verdriet zijn het te verliezen, des te ondraaglijker de gedachte dat alles vergankelijk is. Zoek niet het geluk, want je zoekt je een ongeluk.”

Uit: 

August Willemsen Fernando Pessoa: het ik als vreemde 

Arbeiderspers, 2000

Het ik als vreemde, August Willemsen

Swanborn vergelijkt Reis met de dichter T.S. Eliot, die leefde van 1888-1965. Hun geboortejaar kwam overeen, en beiden hadden gelijktijdig verwante ideeën over wat poëzie moest. 

T.S. Eliot, 1888-1965

“De poëzie is geen uitlaatklep voor emoties maar een ontsnapping aan emoties; zij geeft geen uitdrukking aan de persoonlijkheid maar ontsnapt aan die persoonlijkheid.” 

(…) “Maar vanzelfsprekend kunnen alleen degenen die persoonlijkheid en emoties bezitten, weten wat het betekent aan deze zaken te willen ontsnappen.” 

T.S Eliot uit: Traditie en persoonlijkheid 

Vertaling door J. Kuin van Tradtion and the Individual Talent (1919)

De worsteling die Reis doorstond is goed te lezen in Ode 131: 

131 

Niet slechts hij die ons haat of ons benijdt

Begrenst en onderdrukt ons; wie ons liefheeft

        Stelt niet minder grenzen.

Schenken de goden mij dat ik, ontdaan

Van elk gevoel, de kille vrijheid hebbe

        Van toppen waar niets is.

Wie weinig wil, heeft alles; wie niets wil

Is vrij; hij die niet heeft noch hebben wil

        Is mens, gelijk de goden.

(1-11-1930) 

Ricardo Reis / Fernando Pessoa 

vertaling: August Willemsen uit: Gedichten (tiende, herziene druk 2009)

Swanborn trekt hier [Wie weinig wil, heeft alles; wie niets wil Is vrij; hij die niet heeft noch hebben wil Is mens, gelijk de goden] een parallel met de Nederlandse dichter J.C. Bloem:

J.C. Bloem, 1887-1966

Zie dit gedicht van Bloem:

DE NACHTEGALEN 

Ik heb van ’t leven vrijwel niets verwacht, 

’t Geluk is nu eenmaal niet te achterhalen. 

Wat geeft het? – In de koude voorjaarsnacht 

Zingen de onsterfelijke nachtegalen. 

J.C. Bloem uit: Avond (1950)

Pessoa pleit voor de meervoudigheid; er zijn dan ook rond de honderd heteroniemen! In deze cursus behandelen wij er maar drie. Wel heel belangrijke. Het redde hem van dat kolkende hoofd. 

Swanborn gaat in dit verband dieper in op het thema 'de goden' bij Pessoa, zie regel 4 van ode 131.

Pessoa was zeer thuis in de Engelse en in de klassieke literatuur. Hij kende Shakespeare goed, en was zelf ook 'toneelschrijver', alleen een verkapte (nog eens: de heteroniemen zijn het beste te vergelijken met toneelrollen). 

Bij Shakespeare treffen we ook veel goden aan, en halfgoden. In het algemeen gesproken: veel bovennatuurlijke krachten. Dit heeft Pessoa beïnvloed.

Buiten dat, kwamen er vanaf de zeventiende eeuw - door reizen - veel meer religies in beeld dan alleen de totodantoe heersende christelijke. Dit werd ook een van de pijlers van de Verlichting, als tegenkracht. Ook kwam er meer aandacht voor de natuur als goddelijke kracht, voor sprookjes, Vikingen - herontdekking van Oude IJslandse Edda's en sagen - eigenlijk voor alles wat altijd door het christendom onderdrukt was.
Dit alles leidde tot paganisme, wat niet hetzelfde is als heidendom. Naast elkaar:

1. Heidendom: De Germaanse wortels: meestal gebruikt voor plattelandsbevolking die vasthoudt aan oude, pre-christelijke tradities. Germaans, Keltisch, Slavisch. Heidendom, het woord, stamt af van het Gotische woord haithno. Dit verwees naar de mensen die op de heide of het platteland woonden. Toen het christendom zich via de steden verspreidde, bleven de bewoners van het platteland het langst trouw aan hun oude tradities. 

2. Paganisme: De Romeinse wortels: het woord 'paganisme' komt van het Latijnse paganus, wat 'plattelandsbewoner' of 'burger' betekent. De Romeinse elite gebruikte dit woord later als een neerbuigende term voor iedereen die niet het christendom (of het jodendom/de islam) aanhing. Paganisme is daardoor van oudsher een veel breder en universeler paraplubegrip dat alle polytheïstische en animistische religies wereldwijd omvat.

Pessoa schreef een verdediging van het paganisme in een verzameling prozateksten. Daarin onderzocht hij de essentie van het oude heidendom in contrast met het christendom. Centrale thema's: Het religieuze fenomeen, kritiek op het christelijk sociaal idealisme en de verdediging van een pantheïstische en polytheïstische gevoeligheid, verbonden met harmonie met de natuur en de klassieke esthetiek. 

Het boek verscheen postuum, in 1957.

Voor Pessoa is het paganisme niet louter een filosofische doctrine, maar een sfeer die spontaan beleefd en geademd werd, verschillend van de moderne intellectuele poging om oude overtuigingen vanuit een nog steeds christelijk perspectief te reconstrueren. Ricardo Reis was de belangrijkste vertegenwoordiger van het paganisme, maar alle heteroniemen hebben  zich met facetten ervan beziggehouden. Vergelijk bij voorbeeld Álvaro de Campos: "Ik voel me meervoudig." Er is daarmee een parallel met het meervoudig godendom. Het gaat bij Pessoa niet om Christus: die is een-voudig. Hij wil juist meervoudigheid. 

Dit schema kregen we nog mee. Maakte mij vooralsnog niet veel meer duidelijk.

Slotakkoord van dit college:

Bedenkt, gij die Christus alleen aanbidt: het leven 

Is meervoudig, alle dagen zijn verschillend, 

En slechts als wij meervoudig zijn als zij 

Zullen wij met de waarheid zijn en eenzaam. 

(9-10-1916) 

Ricardo Reis / Fernando Pessoa v

ertaling: August Willemsen uit: Gedichten (tiende, herziene druk 2009)