Studiebol: Excursie Groninger Kerken - HOVO, Saskia van Lier, augustus 2026

Aan het begin eerst maar een overzicht van de bezochte kerken en hun plaats op de kaart:
We bezochten de kerken te Middelstum, Loppersum, Westerwijtwerd, Garmerwolde en Leermens.

Kerk 1, buitenzijde

Hippolytuskerk Middelstum

kruiskerk, 15e eeuws, laatgotisch bakstenen kerk.

Kerk 1, altaar

Ligging Middelstum

Kerk 2: Petrus en Pauluskerk Loppersum

Ligging Loppersum

Kerk 3: Westerwijtwerd

Ligging Westerwijtwerd

Kerk 4: Leermens; foto geeft heel mooi weer hoe prachtig (enhoog) hij ligt in het landschap.

Ligging Leermens

Kerk 5: Garmerwolde

5: Kerk Garmerwolde; met losstaande toren aan de weg:

De kerk compleet met toren + reisgezelschap

Ligging Garmerwolde

Het was niet de eerste keer dat wij de mooie, middeleeuwse kerkjes in Groningen bezochten. In 2018 waren we daar, eerst met de auto, toen met de fiets. Ik schreef er een blog over: zie deze link.

Nu, acht jaar later, zijn onze omstandigheden heel erg veranderd. Mijn man is rechtszijdig verlamd en heeft afasie. Uitstapjes als die in 2018 kunnen wij niet meer maken.

Maar geen nood: de HOVO biedt al jaren excursies aan naar de Groninger kerken, en met dit cursusaanbod zagen we wél een mogelijkheid om nog eens in ons geliefde Groningen te komen. De maandag hadden we een college over het onderwerp, de donderdag reisden we vanaf de VU met een touringcar naar Groningen.

Docente en gids Saskia van Lier

Eerst iets over het college op de maandag voorafgaand aan de excursie:

Saskia vertelde heel veel. De kerkjes in Groningen stammen vanaf de tijd dat Groningen gekerstend werd. Dat was voornamelijk het werk van Liudger. Liudger was de opvolger van Bonifacius, die in Dokkum vermoord werd (rond 754).

Schoolplaat: Liudger predikt in de Groninger Gouwen. 785. - ca. 1932

Liudger werd later bisschop van Münster. Hij leefde van 742-809; hij werd ook 'de voltooier' genoemd, omdat hij het werk afmaakte dat Bonifatius begonnen was.

De Groninger Ommelanden vielen onder het bisdom Münster.

Terzijde: het was ook nog wel even leuk vast te stellen dat delen van Groningen nóg vroeger onder Friesland resorteerden.

Kaart van Fivelingo

Net als Hunsingo was Fivelingo (Fivelgo) van oorsprong een Friese gouw. In de 15e eeuw werd het een van de Groninger Ommelanden.

Het waren dus van oorsprong katholieke kerken, maar na de Beeldenstorm (die overigens in
Groningen niet zo erg heeft huisgehouden) werden ze allemaal protestants.

De kloosters speelden een grote rol bij de bouw van de kerken. En niet alleen bij de bouw van de kerken: ook voor de Groninger infrastructuur. Daar het land vooral kwelderlandschap was, legden de monniken wegen aan van wierde naar wierde. Een wierde is hetzelfde als een terp, hoewel terp een verkeerde benaming is - aldus Saskia.

Wierde; hier met boerderij. De kerken lagen oorspronkelijk op wierden waarop het hele dorp gebouwd stond. De huizen rondom de kerk zijn in de loop der tijden door oorlogen verwoest, de kerken staan er nog wel.

Foto van deze site.

'Esinge in 't Westerkwartier van Groeningen' aquarel door Aart Schouman, 1772

Vast een heel mooi boek, als je, zoals ik, getroffen bent door de schoonheid van dat landschap. Gebied ideaal om door te fietsen!

De Groninger kerkjes zijn te verdelen in romaanse, romano-gothische en gothische kerkjes.

Van de bouwstijl is vooral de gebruikte steensoort opmerkelijk. Eerst werd er tufsteen gebruikt, grijze steen die uit Duitsland (voornamelijk de Eifel) gehaald werd.

Later werden er grote, grove bakstenen gebakken door de kloosters, de zogenaamde kloostermoppen. Gebakken van klein. Met die stenen werd van alles gedaan om de muren en torens en vensters te versieren.

Saskia onderscheidde deze periodes in de geschiedenis:

Romaanse tufsteenkerk 1000-1150/75
Romaanse baksteenkerk 1175-1200: kloosters bakten de stenen
Romanogotiek 1200-1350: belangrijkste; baksteenfeest!
Gotiek 1350-1500

Verder twee jaartallen:

1566 Ommelanden werden protestants
1594 reductie (= reformatie)

Belangrijkste architectonische kenmerken van de romaanse periode:
Massieve muren: De muren zijn extreem dik en zwaar om het gewicht van de stenen constructie te dragen.
Ronde bogen: Dit is het absolute handelsmerk van de romaanse architectuur. Je vindt ze terug boven ramen, deuren en nissen.
Kleine vensters: Vanwege de draagkracht van de muren waren grote ramen onmogelijk. Hierdoor is het interieur vaak mysterieus en donker.
Gesloten indruk: De buitenzijde oogt robuust, bijna als een vesting of burcht.
Apsis: Een halfronde uitbouw aan de oostzijde van de kerk waar het hoofdaltaar stond.

Romaanse tufsteenkerk
Een romaanse tufsteenkerk is een middeleeuws kerkgebouw uit de periode 950 tot 1250, dat kenmerkend is door de zware, sobere architectuur en het gebruik van tufsteen als primair bouwmateriaal. Dit type kerk stamt uit de tijd voordat de baksteen (kloostermop) zijn intrede deed in de Lage Landen. Er werd in de loop der tijden nogal eens wat aangebouwd of verbouwd aan de kerken. Vandaar dat steensoorten en stijlperiodes nogal door elkaar lopen.

Wat is tufsteen?
Tufsteen is een relatief zachte, poreuze en gemakkelijk te bewerken vulkanische natuursteen. In de middeleeuwen werd deze steen op grote schaal gewonnen in de Duitse Eifel en het Zevengebergte. Via de Rijn en de IJssel werd het materiaal naar Nederland verscheept, met name naar distributiecentra zoals Utrecht en Deventer. Vanaf de 13e eeuw verving men tufsteen steeds vaker door de goedkopere, lokaal gebakken baksteen.

Het belangrijkste vond Saskia de romanogotiek.

Kenmerken romanogotiek:
rijk wandreliëf en - indeling
siermetselwerk
rechtgesloten koor
losstaande toren: ook veel in Denemarken; geen verdedigingswerk, wel soms als gevangenis gebruikt
meloengewelven
spaarveld: loze ruimte voor raam
Oostzijde van de kerk is het belangrijkste: kant van de opkomst van het licht, wijst naar plaats waar Jezus geboren werd; die kant werd het meest versierd;
Bouwers werden aangestuurd door de kloosters.

Door elkaar heen: Groninger moppen (kloosters bakten deze grote, onregelmatige bakstenen) en de oudere grijze tufsteen.

De kerken veranderden nog wel eens in de loop der tijden. Aan de uit-stekende delen links en rechts kun je nog zien dat daar vroeger een muur stond.

Nog een keer, totaalplaatje; Garmerwolde, met afgebroken muren voor herbouw.

De van oorsprong katholieke kerken hadden een altaar, heiligenafbeeldingen et cetera. Maar na de Beeldenstorm stond het altaar niet meer centraal. Het werd veelal afgesloten met een zogenaamd doksaal, of anders door een herenbank. De preekstoel kwam centraal te staan.

Deel van een doksaal, kerk Leermens. Hier staat het overblijfsel in een hoek, oorspronkelijk was het veel groter en sloot het het hele altaargebeuren af.

Foto: Anton Tiktak, Arte del Norte

Herenbank Middelstum. Hippolytuskerk

We zagen in één van de kerken ook een verrijdbare herenbank.

Een ander iets was, dat sommige kerken 'geadopteerd' werden door de adel, de zogenaamde adelskerken. De rijke heren staken veel geld in de kerkjes, maar dat betekende wel dat zijzelf erg centraal kwamen te staan. De zogenaamde 'herenbanken', soms rijk versierde banken waarin de adel plaats kon nemen, stonden meestal recht tegenover de preekstoel, zodat zij de beste zegeningen over zich heen kregen. De preekstoel werd ook dank zij hun geld rijk geornamenteerd. Ook werden er soms prachtige orgels geplaatst.

Preekstoel Adelskerk Middelstum

Wat van de katholiek periode wel overbleef, waren de schilderingen in het gewelf. Tijdens de excursie besteedde Saskia daar erg veel tijd en aandcht aan. Meer dan eens werd de 'heilsgang' uitgebeeld: hoe de mens, na de zondeval, via Jezus' kruisdood en opstanding, gered kon worden.

Ook veel plaatjes van Maria en haar leven in de Mariakapel.

Een bijzondere plaats wat betreft gewelfschilderingen nam het zogenaamde friese kampgevecht in, in de Mariakerk te Westerwijtwerd.

Kampgevecht, Mariakerk Westerwijtwerd.

Bij geschillen kon een kampgevecht worden gehouden om te kijken wie aan de kant van God stond. Net zo geldig als de heksenproef (met handen en voeten aan elkaar gebonden in het water gegooid worden; een heks bleef drijven, een onschuldige zakte weg (en verdronk!)

Sfeerplaatjes

Schilderingen zijn er vanaf 1500: figuratief, gotiek.

Witkalk was het kenmerk van protestantse kerken.

De ontdekker van de prachtige middeleeuwse gewelfschilderingen (secco's, geen fresco's, want droog aangebracht) van Maria was de Jezuïet Pater Franciscus Mijleman. Hij leefde van 1610-1667 en was missionaris in de Ommelanden. Hij kon zijn missioneringsarbeid behoedzaam verrichten onder de weinige katholieken in de Ommelanden onder de bescherming van enkele katholiek gebleven jonkerfamilies.

Uitleg op papier bij één van de plafondschilderingen: de Emmausgangers.

En hier zoals het er in de hoogte uitzag.

Heel, heel veel gegevens deelde Saskia ons mee, zowel op het college als in de kerken. Te veel om allemaal in me op te kunnen nemen. Tijdens het college noteerde ik wel onder andere: knielnissen (nissen zijkant met een kijkgat, zodat je van buiten naar binnen kon kijken), spaarveldjes, piscina's (waardoor Gods water over Gods akker kon lopen: de handwassing van de priester na de consecratie), meloengewelven met niet-dragende ribben.

Meloengewelf, met niet dragende ribben.

Tijdens het reizen in de provincie Groningen kwam ons niet alleen veel ter ore over het landschap, maar ook over de gevolgen van de aardbevingen. Herhaaldelijk wees Saskia ons op de zogenaamde 'wisselwoningen':

Wisselwoningen Ten Post

Het zijn tijdelijke behuizingen voor mensen wier woning nog hersteld moeten worden. Dit levert enorm veel vertraging op, gezinnen wonen daar soms al een paar jaar. En dat, terwijl bewoners van de stad Groningen, voor van alles geld krijgen, onder ander gratis zonnepanelen. De mensen die in wisselwoningen terecht komen komen uit eenvoudige, kleine huisjes op het platteland.

Nog twee sfeerplaatjes. De molensteen rechts kan van alles betekenen. Hij lag op een kerkhof. We hebben het hier niet over gehad, maar wat het zou kunnen zijn: het graf van een molenaar, een relict van een bestaand hebbende molen, of een symbool met bijbelse betekenis.