Gedichten van R.S. Thomas, 1945-1990

 "He was wonderful, very pure, very bitter but the bitterness was beautifully and very sparely rendered. He was completely authoritative, a very, very fine poet, completely off on his own, out of the loop but a real individual. It's not about being a major or minor poet. It's about getting a work absolutely right by your own standards and he did that wonderfully well."

[Hij was geweldig, heel puur, heel bitter maar de bitterheid was prachtig en werd zeer spaarzaam weergegeven. Hij was volledig gezaghebbend, een heel, heel fijne dichter, helemaal alleen, geen trendsetter maar echt een individu. Het gaat er niet om een ​​groot of klein dichter te zijn. Het gaat erom een ​​werk te krijgen dat helemaal klopt je eigen maatstaven en dat deed hij wonderwel.'

Al Alvarez, Engels poëzie-criticus, bij de dood van Thomas in 2000.

Boekomslag

R.S. Thomas, 1913-2000; one of the leading poets of modern Wales. Zie POETRY FOUNDATION

Pas door mij ontdekte dichter, met prachtige religieuze poëzie. Gaf uitdrukking onder andere aan de Via negativa, ook wel bekend als de negatieve theologie. Zoals Christopher zegt: God beschouwen: dat wil zeggen: op de manier van wat niet is ('by way of what is not' - term van Christopher Morgan).

Studie van C. Morgan over Thomas. Op PDF te lezen op de computer. 

De oudste poëzie over dit thema komt van Dionysus de Aeropagiet. Apofatische theologie, ook bekend als negatieve theologie is een vorm van theologisch denken en religieuze praktijk die probeert het Goddelijke te benaderen door ontkenning, om alleen te spreken in termen van wat niet gezegd mag worden over de volmaakte goedheid van God. Het tegendeel is de katafatische theologie, die het Goddelijke benadert door bevestigingen of positieve uitspraken over wat God is. 

Pseudo-Dionysius de Areopagiet; 

5-6e eeuw na Christus. God wordt beter gekarakteriseerd en benaderd door negaties dan door affirmaties. Alle namen en theologische voorstellingen moeten worden ontkend. Volgens pseudo-Dionysius zal, wanneer alle namen worden genegeerd, "goddelijke stilte, duisternis en onwetendheid" volgen.

Ook is de via negativa bekend geworden door The Cloud of Unknowing, een anoniem middeleeuws (14e eeuws) Engels werk. 

Wikipedia zegt hierover: The Cloud of Unknowing is een spirituele gids over contemplatief gebed in de late middeleeuwen. Geef het op Gods specifieke activiteiten en eigenschappen te kennen, en wees zo moedig om je geest en ego over te geven aan het rijk van "niet weten". Op dat moment kun je mogelijk een glimp opvangen van de aard van God. - Beide genoemde werken hadden invloed op Meister Eckhart. 

Terug naar R.S. Thomas:

Thomas schreef ook veel over de natuur in Wales. Het rauwe, kale en sobere van het landschap zit ook in zijn religieuze poëzie. Hij schrijft beslist niet troostrijk, zijn God is soms als de oudtestamentische god, een god van ellende, wraak, meedogenloosheid. 

Overigens schreef hij ook wél over de via positiva, over een troostrijke, liefdevolle God. 

Thomas was Anglicaans priester. Hij staat in de traditie van T.S. Eliot. 

Ik geef van enkele gedichten mijn eigen pogingen tot (vrije) vertaling:

Uit: Later Poems, 1983: 

Gradual

I have come to the borders

of the understanding. Instruct

me, God, whether to press

onward or to draw back.

To say I am a child

is a pretence at humility

that is unworthy of me.

Rather am I at one with those

minds. all of whose instruments

are beside the point of

their sharpness. I need a technique

other than that of physics

for registering the ubiquity

of your presence. A myriad prayers

are addressed to you in a thousand

languages and you decode

them all. Liberty for you

is freedom from our too human

senses, yet we die

when they nod. Call your horizons

in. Suffer the domestication

for a moment of the ferocities

you inhabit, a garden for us to refine

our ignorance in under the boughs of love. 

(Zie p. 411, Collected poems)

Geleidelijk

Ik ben aan de grens gekomen
van mijn begrip. Vertel me,
God, of ik door moet zetten
of terughoudend moet zijn.

Om te zeggen dat ik een kind ben.
is nederigheid pretenderen:
dat is me onwaardig.
Liever verenig ik me met die

denkers, wier instrumenten allemaal
precisie missen.
Ik heb een andersoortige techniek nodig
dan die van de natuurkunde

voor de registratie van uw totale
alomtegenwoordigheid
Myriaden van gebeden
zijn gericht aan u in duizend
talen en u ontcijfert

ze allemaal. Vrijheid voor u
is vrijheid van onze al te menselijke
zintuigen, maar we sterven
als ze falen. Verklein uw horizon

Lijd voor één moment
aan de domesticatie van de wreedheden
waarin u tegenwoordig bent, een tuin voor ons waarin
we onze onwetendheid te boven kunnen komen
onder takken van liefde. 

Mildred E. Eldridge,

"Study of a Turtle Dove at Bardsey"

Zie ook DIT PRACHTIGE BLOG.

Rain on the hill, Mildred E. Eldridge

A Marriage

We met under a shower
of bird-notes.
Fifty years passed
love's moment
in a world in
servitude to time.
She was young;
I kissed with my eyes
closed and opened
them on her wrinkles.
"Come," said death,
choosing her as his
partner for
the last dance. And she,
who in life
had done everything
with a bird's grace,
opened her bill now
for the shedding
of one sigh no
heavier than a feather.

Uit: Mass for Hard Times, 1992;
Collected Poems, p. 533.

Mildred Eldridge, 1909-1991. Echtgenote van R.S. Thomas; Thomas schreef het gedicht A Marriage bij haar dood. 

Een huwelijk

We ontmoetten elkaar
onder een douche
van vogelnoten.
Vijftig jaar gingen voorbij
liefde is een oogwenk
in een wereld die
dienstbaar is aan de tijd.
Ze was jong;
Ik kuste haar met gesloten ogen
opende ze en zag
dat ze rimpels had.
'Kom', zei de dood,
die haar als zijn
partner koos voor
de laatste dans. En zij,
die in het leven
alles gedaan had
met de gratie van een vogel,
opende nu haar snavel
voor het slaken
van een zucht niet
zwaarder dan een veer.

Het volgende gedicht wordt vaak geciteerd als men spreekt over Thomas. In het YouTube-filmpje draagt hij het zelf voor, zie onderaan: 

The other

There are nights that are so still
that I can hear the small owl
calling
far off and a fox barking
miles away. It is then that I lie
in the lean hours awake listening
to the swell born somewhere in
the Atlantic
rising and falling, rising and
falling
wave on wave on the long shore
by the village that is without
light
and companionless. And the
thought comes
of that other being who is
awake, too,
letting our prayers break on him,
not like this for a few hours,
but for days, years, for eternity.

Uit: Destinations, 

Collected Poems, p. 457 

FOTO VAN DEZE SITE

De ander

Er zijn nachten zo stil
dat ik de kleine uil van ver kan horen roepen
en een vos mijlen ver weg hoor blaffen.
Op zo’n moment lig ik
in de kleine uurtjes wakker en luister
naar de golfslag die ergens geboren werd
in de Atlantische Oceaan,
zijn stijgen en dalen, stijgen en
vallen,
golf na golf op de lange kust
door het dorp dat zonder
licht
is en zonder metgezel. En de
gedachte komt op
van dat andere wezen dat
ook wakker is,
die onze gebeden op zich laat breken,
niet zoals dit gedurende een paar uur,
maar gedurende dagen, jaren, voor de eeuwigheid.

 

FOTO VAN DEZE SITE

H’m

and one said
speak to us of love
and the preacher opened
his mouth and the word God
fell out so they tried
again speak to us
of God then but the preacher
was silent reaching
his arms out but the little
children the ones with
big bellies and bow
legs that were like
a razor shell
were too weak to come 

Uit: H'm, 1972

Collected Poems p.232

razor shell, Ensis magnus

H'm

en iemand zei

spreek tot ons over de liefde

en de predikant opende

zijn mond en het woord God

viel eruit uit, zodat ze het opnieuw

probeerden spreek dan maar tot ons

over God, maar de prediker

was stil en breidde 

zijn armen uit, maar de kleine

kinderen met

de ronde buikjes en kromme

beentjes als scheeermesschelpen

waren te zwak om te komen.

Filmpje van ongeveer 5 minuten, waarin we Thomas zelf zien, in het prachtige Welshe landschap. Hij draagt het gedicht voor dat ik hierboven heb uitgetikt en vertaald: The other. Prachtig!

Uit: 

The flower:

I asked for riches

You gave me the earth, the sea, 

the immensity

of the broad sky. I looked at them

and learned I must withdraw

to possess them. I gave my eyes

and my ears, and dwelt

in a soundless darkness

in the shadow

of your regard. 

The soul

grew in me, filling me

with its fragrance. 

Violier

De bloem

Ik vroeg om rijkdom. 

Je gaf me de aarde, de zee. 

de onmetelijkheid 

van de brede hemel. Ik keek ernaar

en begreep dat ik me moest terugtrekken 

om ze te bezitten. 

Ik gaf mijn ogen 

en mijn oren en dwaalde 

in een geluidloze duisternis 

in de schaduw 

van uw aandacht.

De ziel 

groeide in mij, vulde mij 

met zijn geur. 

De weg die gevolgd wordt is de via negativa: ascetische terugtrekking, het opgeven van geluid en zicht, het verblijven in duisternis en schaduw. En toch spreken de openingsregels van spirituele rijkdom, een soort mystieke eenheid met het goddelijke. Deze presentie komt dus voor bij Thomas, maar is niet normaal, vaker is er sprake van Gods absentie. 

De langste adem, Ariëlle Veerman, 2020.

Boekomslag

Ariëlle Veerman aan het werk, als restaurateur. 

8 september 2015 pleegde Joost Zwagerman zelfmoord. Ik herinner me de schok die door mij en door heel Nederland heen ging: iemand die zó enthousiasmerend kon praten over kunst, je zó wist te bezielen... 

In februari van dit jaar verscheen de autobiografische roman van zijn ex, Ariëlle Veerman. Inmiddels had ik in 2018 al de documentaire van Coen Verbraak over Zwagerman gezien. Ik wist dus al het een en ander over zijn karakter. 

Coen Verbraak, laat Zwagermans vrienden aan het woord. 2Doc, 2018. 

Maar nu heb ik dus het boek van Ariëlle gelezen - met tranen in de ogen, ik heb er ook een paar uur van wakker gelegen. 

Het is een heel eerlijk boek, waarin zij haar kant van het verhaal vertelt. Van mij mag dat ook wel, want Zwagerman trok altijd aan de touwtjes, en heeft haar gedurende lange tijd van hun huwelijk zogezegd 'eronder gehouden'. Zij moest de perfecte schrijversvrouw zijn, die niet alleen helemaal alleen het huishouden deed, de kinderen verzorgde, alles precies volgens de eisen van de heer Zwagerman regelde - maar ook nog eens de avonden moest vullen met het lezen van al zijn vele schrijfwerk. Ze liet zo lang over zich lopen - dat verklaart en erkent ze zelf - dat de te lang te water gelaten kruik barstte. Bij alle woede en dreigementen maakte niet hij, maar zij een eind aan hun huwelijk. Zij had inmiddels een nieuwe partner gevonden in Hugo Koolschijn.

 

Hugo Koolschijn, nieuwe liefde van Ariëlle Veerman. Acteur. 

Voor Zwagerman was dat de reden om volledig om te slaan, van toen af aan geen mediation meer, maar oorlog, vechtscheiding, uitgevochten via advocaten en met oneerlijke middelen op financieel gebied. 

Zwagerman beweerde 'de langste adem' te zullen hebben, maar dat pakte anders uit. Hij was blijkbaar toch zijn innerlijke houvast helemaal kwijt, en hij vond een uitweg in zelfmoord. 

Veerman beschrijft heel mooi hoe Joost alles in zijn leven ophing aan het schrijven, aan het bereiken van de top, het krijgen van erkenning. Van binnen leidde dat, zo stelt of vermoedt zij, tot een enorme leegte en eenzaamheid. Ook anderen zien zijn worsteling, en zijn oppervlakkigheid bij het schrijven. Hij besteedde meer energie aan zijn status, zijn optredens, dan aan het werkelijke schrijven. Zie bij voorbeeld Wim Berkelaar.

Bram Bakker, vriend van Zwagerman, maar ook zijn psychiater. 

Er zijn passages in het boek die me altijd zullen bijblijven. Bij voorbeeld, hoe Veerman na Joosts begrafenis door Zwagermans half ontmantelde huis in Haarlem loopt met haar kinderen. Hun kamertjes daar bij hun vader zijn nog niet opgeruimd. En in de gang en beneden liggen vuilniszakken vol met cd's;  de geraamtes van de vele boekenkasten staan als stukken hout tegen de muren. Ik voel de leegte, de kaalheid. 

Of hoe Zwagerman zijn vriend Philip behandelde, toen hij zelf al een treetje gestegen was op de ladder van de literaire bekendheid. Om Philip - die een paar keer een opmerking had gemaakt die Joost niet zinde - te vernederen betaalde hij de rekening in het café.... maar stuurde ook zijn 'vriend' achteraf een rekening voor de met hem doorgebrachte tijd van het gesprek.... 

Een mooie recensie van Stevo Akkerman van het boek De langste adem vond ik in Trouw. Een gesprek in Op1 is te vinden op Youtube.

Op dit plaatje zien we v.l.n.r. Maaike Peereboom, Paul Witteman, Eveline van Veen, Joost Zwagerman, boekenbal 2015. Peereboom was Zwagermans vriendin ten tijde van zijn dood, bovendien 5 maanden zwanger van hun zoontje Max. 

De schrijfster bij het uitkomen van haar boek. Heel integer geschreven, een aangrijpend boek.

Een aanrader!

Holy the firm, Annie Dillard, 1977.

Holy the firm, boekomslag. 

Ik heb dit boek niet gelezen, maar er nieuwsgierig wat over nageplozen. Dillard zoekt voort op de weg naar God, in een soms harde, wrede natuur / wereld. Mij trof onderstaand stukje, dat ik in elk geval wil behouden. Misschien lees ik het boek later nog eens helemaal. 

De titel 'holy the firm' betekent iets als"het bedrijf (van het schrijven, van de literatuur) heiligen."

Citaat: 

One night a moth flew into the candle, was caught, burnt dry, and held. I must have been staring at the candle, or maybe I looked up when a shadow crossed my page; at any rate, I saw it all. A golden female moth, a biggish one with two‐inch wingspan, flapped into the fire, dropped her abdomen into the wet wax, stuck, flamed, frazzled and fried in a second. Her moving wings ignited like tissue paper, enlarging the circle of light in the clearing and creating out of the darkness the sadden blue sleeves of my sweater, the green leaves of jewelweed by my side, the ragged red trunk of a pine. At once the light contracted again and the moth's wings vanished in a fine, foul smoke. At the same time her six legs clawed, curled, blackened, and ceased, disappearing utterly. And her head jerked in spasms, making a spattering of noise; her antennae crisped and burned away and her heaving mouth parts crackled like pistol fire. When it was all over, her head was, so far as I could determine, gone, gone the long way of her wings and legs. Had she been new, or old? Had she mated and laid her eggs, had she done her work? All that was left was the glowing horn shell of her abdomen and thorax—a fraying, partially collapsed gold tube jammed upright in the candle's round pool.

And then this moth‐essence, this spectacular skeleton, began act as a wick. She kept burning. The wax rose in the moth's body from her soaking abdomen to her thorax to the jagged hole where her head should be, and widened into flame, a saffron‐yellow flame that robed her to the ground like any immolating monk. That candle had two wicks, two flames of identical height, side by side. The moth's head was fire. She burned for two hours, until I blew her out.

Chernobyl, HBO-serie, 2019.

Dvd-omslag

Ik bekeek de serie voor de tweede keer, omdat die nu op de publieke zender bij Canvas werd uitgezonden. De uitzendingen gingen steeds vooraf een een aflevering van In de ban van Tsjernobyl, een docu-serie van de Vlaming en Rusland-kenner Jan Balliauw.

Craig Mazin, scenario-schrijver van de film. 

De serie is geschreven door Craig Mazin, die diverse bronnen raadpleegde. Volgens het Friesch Dagblad baseerde hij zich voornamelijk op het boek van de Wit-Russische journaliste, Svetlana Aleksejevitsj, en niet op wetenschappelijke feiten. Svetlana Aleksejevitsj sprak met veel overlevenden van de ramp. De film raadpleegde zelfs het rapport van de Verenigde Naties over de impact van de ramp niet. Maar bij de bronnen van de film zelf vond ik de naam van Aleksevitsj niet terug.

Oorspronkelijk gepubliceerd in 1997.

Achtergrond van de bronnen onder deze link. Onder het kopje Development and writing. 
Ik vond het voor de tweede keer een geweldige serie. Het is helemaal waar: het is een Hollywood-film. Zo wil de apparatsjik Boris Sjtsjerbina de wetenschapper Valery Legasov uit de helikopter smijten, als hij niet gehoorzaamt. Of, een ander voorbeeld, aan het eind van de film zijn ze zó met elkaar verzoend, dat ze een prachtig filosfisch praatje samen houden over waarheid en leugen en de schoonheid van het leven. Compleet met lief klein rupsje.
Nee, dat soort scenes zijn allemaal voor de film gemaakt, en niet geloofwaardig.
Maar wat wél mooi is, zijn de beelden van de ramp. Die zijn zo beangstigend, dat je een kleine beetje een indruk krijgt van wat er zich heeft afgespeeld.
Ook wat de redders, de brandweerlieden, de helikopterpiloten, de duikers, de opruimers, allemaal hebben meegemaakt: daar krijgen we een beeld van.
Ik geloof ook zeker in het beeld van de leugens die worden opgehangen. En als je ziet hoe de werknemers gekoeioneerd worden door hun meerderen, en dat dat allemaal lukt, uit naam van de macht.... Ook dan geloof ik vast dat ik hier een stukje van de waarheid zie.
Het stralingsgevaar dreigt overal, dat wordt voelbaar. De evacuatie van Pripjat gebeurt volgens precies eendere beelden als in 1986 werkelijk op de televisie te zien was: de bussen, de omroepwagen die de burgers opriep de stad te verlaten.

De werkelijke Valeri Legasov, 1936-1988

Legasov vertolkt door Jarred Harris; hier tijdens de rechtszitting. 

Valeri Legasov heeft werkelijk zelfmoord gepleegd, precies twee jaar ja de ramp. Ik kan me dus goed indenken, dat hem het leven onmogelijk is gemaakt, nadat hij getuigd had wat er gebeurd was met de kern. Er zat een ernstige constructiefout in de reactor, die maakte dat bij het indrukken van de noodknop de staven juist brand veroorzaakten, omdat de punten van grafiet waren. Dat was uit zuinigheid. En hoe werd hem het leven onmogelijk gemaakt? Door hem niet meer te laten werken of te publiceren. Door hem onder druk te zetten met zijn eigen fouten uit het verleden: hij had antisemitische dingen gedaan.

Stellan Skarsgård; speelt Boris Sjtsjerbina

Boris Jevdokimovitsj Sjtsjerbina, 1919-1990. Is door straling ziek geworden en vroegtijdig overleden. 

Ongeloofwaardig vind ik weer, hoe hij een groot gehoor krijgt bij de rechtszaak aan het eind, tegen onder anderen Djatlev. Voor de film is dat weer zeer verhelderend, zo krijgen wij een beeld hoe de reactor werkte, en wat er precies de oorzaak van was dat het mis ging.

'College' Legasov tijdens de rechtszaak. 

In werkelijkheid schijnt die rechtszaak maar heel kort te hebben geduurd, 90 minuten. Ik kan de totale omslag van volkomen aandacht, naar meteen wegmoffelen, niet heel goed geloven. Maar ik kan het mis hebben. De druk vanuit Moskou, van hoog naar laag, kan in werkelijkheid wat subtieler zijn geweest, het wordt hier en daar wel heel erg geëxpliciteerd.

Emily Watson, speelt de fictieve Oelana Chomjoek.

Zeker is, dat de fimrol van Emily Watson, Oelana Chomjoek, Kernfysicus uit Minsk, geheel fictief is. Zij staat symbool voor een groep van wetenschappers die Valeri Legasov hebben geholpen bij zijn onderzoek.

Aan het eind van de film worden enige feitelijkheden opgesomd; daaruit bleek, dat Legasov audiobanden heeft opgenomen, met zijn verhaal.
Er zijn vijf delen; op DEZE SITE is per deel na te lezen wat er aan de orde komt.
DEZE RECENSIE vermeldt het boek van Alexijevitsj als bron. Misschien klopt het ook wel, maar het is dan zeker niet de enige bron.

Anatoli Djatlov, rechts de echte, links de filmrol, Paul Ritter. 

Aan het begin van de serie pleegt Legasov zelfmoord, en noemt dan speicaal Djatlov als een van de hoofdoorzaken. Djatlov wordt weinig subtiel neergezet, een eersteklas sovjet-schurk. 

De muziek verdient nog een aparte vermelding. Ik las bij de trivia, dat om de geluiden zo authentiek mogelijk weer te geven, componist Hildur Guðnadóttir naar de ontmantelde Kerncentrale Ignalina in Litouwen ging, waar ook een groot deel van de miniserie werd gefilmd. Hier kon ze unieke omgevingsgeluiden opnemen met de hulp van geluidseffectenspecialist Chris Watson en producent Sam Slater. Terug in de studio luisterden ze uren naar de opnames om de geluiden te samplen. De meeste muziek voor de soundtrack van de serie werd uit die opnames gehaald. Ze fascineren en geven een dreigend geluid. 

Beeld van de ramp. 

Steeds duidelijker tekent de ramp zich af. 

Vrouw van brandweerman Ignatenko, die om het leven komt. Haar baby (ze is zwanger) sterft enkele uren na de geboorte. 

Brandweerman uit de film. 

Trailer.

Regisseur Johan Renck, Zweed; regisseerde ook onder andere Breaking Bad. 

Hier het volledige album met de filmmuziek; de moeite waard om er even iets van te beluisteren. 

Componiste Hildur Gudnadóttir

In de ban van Tsjernobyl III: De Erfenis.

Jan Balliauw, maker documentaire en Rusland-kenner. © VRT

De wolk van radio-activiteit na de explosie breidde zich aanvankelijk uit over Scandinavië, later naar Oostenrijk. Daar regende de wolk uit. Oostenrijk heeft daarom na Wit-Rusland de meeste radio-actieve vervuiling te verduren gekregen. 

Foto van het pittoreske Spital, Oostenrijk. Toeristisch gebied. 

Jodium is inutssen wel weg, cesium is er nog altijd. De radioactieve deeltjes waren te vinden in zandgroeven, op kinderspeelplaatsen, en in paddestoelen. Daar blijft het veel langer in zitten, na 34 jaar zijn sommige soorten nog steeds oneetbaar. 

Spital kent veel toerisme. In de lever van everzwijnen is de straling mog altijd meetbaar, en op de alpenweiden idem. Kinderen mochten destijds geen koemelk meer drinken, en ook groenten uit eigen tuin waren besmet. De boerenfamilie Kniewasser is toch die groenten blijven eten, en heeft het overleefd. De beperkingen met betrekking tot melk zijn inmiddels opgeheven. 

Verspreiding van de radioactieve wolk over Europa.

In de nacht van 1 op 2 mei 1986 bereikte de wolk België (ik zie op een latere kaaart dan boven: ook Nederland). België had het grote geluk dat het stralend weer was, waardoor de radioactieve deeltjes niet neerdaalden. (Nederland had wel regen, daar werden dan ook meer maatregelen getroffen.)

De weerman uit die jaren,  Armand Pien, wilde waarschuwen voor de straling. Maar hij werd teruggefloten, hij mocht alleen het weer verslaan, niet de radioactieve straling. 

Uit: Wanttoknow:

Armand Pien, De Jan Pelleboer van België: Erudiete weerman, die in 2003 overleed, op 83-jarige leeftijd. In de nasleep van de kernramp in Tsjernobyl kwam onverwachts ook de pionier van de weerpraatjes, wijlen Armand Pien, in het vizier. De kwestie of hij nu al dan niet gelogen had over de nucleaire wolk die over Europa trok, was jaren later nog een hot item.

Had hij gelogen of niet? Uit een korte reconstructie blijkt dat hij bij gebrek aan informatie een inschattingsfout maakte en op bevel van hogerhand informatie heeft verzwegen. Op 26 april 1986 ontploft de kernreactor in Tsjernobyl, een nucleaire wolk ontwikkelt zich in de atmosfeer. De Russen zwijgen als vermoord. Tot op 28 april Zweedse wetenschappers verhoogde radioactivitiet vaststellen.

De inschattingsfout betrof de hoeveelheid straling: i.p.v. 15000 millibecquerel noemde Pien 15000 becquerel. 

Er werd een crisisteam in het leven geroepen, met onder meer Miet Smet, staatssecretaris van Leefmilieu. Zij erkent nú, dat niemand destijds iets afwist van straling. Er was geen paniek, en dus werden er ook geen maatregelen genomen. In Nederland, waar het wel regende, gebeurde dat wel. Het enige was dat kinderen en volwassenen zich niet op grasveldjes mochten bevinden.

Miet Smet, destijds staatssecretaris van Leefmilieu. 

In Namen deed professor L Michel (geen foto) onder zoek naar het gestegen aantal patiënten met schildklierkanker. Die waren er vooral onder oudere kinderen en adolescenten. Het aantal nam duidelijk toe in de jaren negentig, maar Volksgezondheid ontkende. Een meteoroloog zei ooit tegen hem: 'Eindelijk een dokter gevonden die vragen stelt!' - Michel had liever ongelijk gehad, maar de cijfers bewezen zijn gelijk: de invloed van de radioactieve Tsjernobylwolk. Andere studies op dit vlak vonden alleen plaats in Wit-Rusland en de Oekraïne, niet in België. Radioactief jodium is de grote boosdoener, er hadden jodiumpillen beschikbaar moeten zijn. De ernst van het gevaaar is in heel Europa onderschat, alleen in Polen met zijn 17 miljoen inwoners werde aan de hele bevolking jodiumpillen gegeven. 

Het onderzoek van Michel is te kleinschalig om conclusies te trekken. 

Oleg Brjoechanov in gesprek met Jan Balliauw. In de rechtszaal van destijds. De zaak duurde slechts 90 minuten. 

Één jaar na de ramp vond de rechtszaak plaats, in het Cultuurhuis in Tsjernobyl. Aan het woord komt Oleg Brjoechanov. Hij is de zoon van Viktor Brjoechanov, die bij die rechtszaak veroordeeld werd tot 10 jaar gevangenisstraf. Brjoechanov was directeur van Tsjernobyl. In de serie wordt hij neergezet als een psychopaat, zegt zijn zoon. In werkelijkheid greep het de man heel erg aan, getuige de waarneming van de zoon: na 24 uur kwam vader thuis, het leek of hij 15 jaar ouder was geworden. Gelijk met Brjoechanov werden Nikolaj Fomin, Anatoli Djatlov en Aleksander Kovalenko veroordeeld. De aanklacht luidde: overtreding van diverse artikelen van de Strafwet van de Oekraïense Sovjet Republiek. 

Bij de opheffing van de Sovjetunie werden de mannen vrijgelaten.

Onder en boven: Sergej Parasjin; boven in 2019, onder in 1998, het jaar dat hij werd ontslagen bij de kerncentrale. 

Aan het woord komt Sergej Parasjin, de partijleider van de kerncentrale. Hij erkent schuld, morele schuld. 'De leiding gaf geen fouten toe, daarom werden er schuldigen gezocht op het laagste niveau,' zegt hij. 'De directie trof schuld, en mij ook, want ik zat in de directie.'

Ik lees in een tussenschrift: de ontploffing in Tsjernobyl was te wijten aan ernstige ontwerpfouten van de RBMK-reactor. 

Dit is echter nooit toegegeven. Wel heeft Rusland? Oekraïne? stilzwijgend de ontwerpfouten in de overblijvende RBMK-reactoren gewijzigd.

Van DEZE SITE: schema van Mukhtar Ahmed Rana

De letter RBMK verwijzen naar het Russisch: Реактор Большой Мощности Канальный (Reaktor Bolsjoj Mosjtsjnosty Kanalny); vertaald is dat: "reactor van groot vermogen met kanalen"

In 2016 is de sarcofaag verbeterd. Met Europees geld is er een gigantische koeple gebouwd om de oude centrale/sarcofaag heen. Een overkapping. Dit gebeurde met Europees geld. De vraag is, of Oekraïne geld heeft voor een goed onderhoud. 

Aan het woord komt Valentin Koepni, de verantwoordelijke voor de oude sarcofaag. Destijds wist hij al dat de oude constructie niet echt deugde, de assemblade was op afstand gemaakt. 

Valentins zoon Aleksander Koepni werkt momenteel als stralingsdeskundige in Tsjernobyl. 

Hij laat foto's en films zien van.... wandelingen die hij maakte in het bovenste deel van de centrale hal. De straling was er enkele tientallen röntgen per uur. Het rook er.... naar ozon! Stel je voor, het rook, in díe omgeving, naar de lente....

Hij laat beelden zien van splijtstaven, stukken grafiet, en van de zogenaamde olifantenpoot:

Olifantenpoot: door de hitte van de brandende grafiet was een lavastroom ontstaan die stolde onder het reactorvat. Deze versteende hoogradioactieve massa is wereldberoemd onder deze naam. 

Inmiddels brokkelt die af.

Balliauw vraagt bij Aleksander Koepni of hij het niet abnormaal vindt dat hij dergelijke gevaarlijke wandelingen van 15 à 20 minuten maakte in de oude sarcofaag. Hij vergelijkt het met het gevaar dat alpinisten, of speleologen lopen. Hij is enorm onder de indruk van de enorme kracht van de explosie. Denkt over de mens, die in alle onschuld, en vervuld van gevoelens van almacht, denkt dat hij het atoom heeft overwonnen... Hij moest leren inzien, dat hij er respect voor moest hebben. 

Vader en zoon Koepni.

De nieuwe sarcofaag - onder het beheer van Aleksander Koepni - is stabieler, heeft meer brandpreventie, en geeft minder straling af. Verwacht wordt dat hij zo'n 100 jaar mee kan, maar de radioactiviteit kan nog wel duizenden jaren mee. 

Jan Balliauw interviewt Viktor Koepni. 

Het gebied rond de kerncentrale is inmiddels sterk veranderd, door de afwezigheid van de mens. De dieren kunnen nu veel beter floreren, onder andere is de bruine beer al weer gespot, die al honderd jaar weg was.

Bruine beer terug in Tsjernobyl

Kanker zal best voorgekomen zijn onder dieren, maar de natuurlijk ruimt de dode dieren meteen op. Het wordt in elk geval niet onderzocht. Aan het woord is Sergej Gasjah, onderzoeker aan het Tsjernobyl Centre.

Toerisme loopt uit de hand in Tsjernobyl.

Inmiddels is er enorm veel toerisme in Tsjernobyl, nog eens extra toegenomen door de HBO-serie: in 2019 was het aantal verdubbeld naar 124.000! Tsjernobyl is niet langer een probleem, maar een attractie. De straling wordt genegeerd. Het is ook geenszins zo, dat het geld van de toeristen de wetenschap ten goede komt. 

Door de energiecrisis komt atoomenergie weer meer in de aandacht. 

Tot in 2011 zich weer een nieuwe kernramp voltrok, die in Fukushima. 

Ik besluit met een prachtige parafrase van een uitspraak van Seregej Gasjah, onderzoeker van het Tsjernobyl centre: 

"Tsjernobyl is een soort gemoedstoestand, waarbij je je onverantwoordelijk gedraagt tegenover jezelf, je omgeving en je familie. Tsjernobyl dwingt je na te denken over je rol in de samenleving."