Hannah Arendt, 1906-1975

Hannah Arendt, 1906-1975

De foto is van 1933.

Hannah in 1958

Er kwamen mij de laatste tijd een aantal werken van/over Hannah Arendt onder ogen. Ongetwijfeld heeft dat met haar sterfdatum te maken, 4 december 1975. Al weer 50 jaar dood!

Ik wil nu proberen een blog te wijden aan wat ik gezien en gelezen heb. Meer dan een globale indruk kan ik niet geven, haar boek en essays vragen grondige studie. 

 

Ik begin met de documentaire die op TV5Monde werd uitgezonden, onder de titel La Liberté d'être libre. 

Documentaire:

HANNAH ARENDT: LA LIBERTE D'ETRE LIBRE

Regie Laurent Bergers, Frankrijk, 2023.

De documentaire geeft een levensoverzicht van Hannah Arendt. Ze is van Joodse afkomst, en heeft Hitler-Duitsland ontvlucht naar Parijs. Maar daar kwamen de Duitsers ook aan de macht, ze werd geïnterneerd in Gurs. 

Gurs, ca. 1939.

Gurs was een interneringskamp in het zuiden va Frankrijk, waar Frankrijk Spaanse vluchtelingen na de coup van Franco opving. Tijdens de Duitse overheersing in Frankrijk werden daar ook uit Duitsland gevluchte Joden geïnterneerd, omdat die als staatsgevaarlijk werden gezien. Hannah wist daar als een van de weinigen te ontsnappen, en hervond als een wonder haar (tweede) man. Ze emigreerden naar Amerika. 

De titel La liberté d'être libre komt  overeen met die van een essay van haar, dat ik aantrof in het boek met de titel: Denken zonder leuning.  

Verschillende essays van Arendt, uitgave 2018 (2023)

Hierin staan verschillende essays, ik zal verderop ingaan op één daarvan, De grote traditie, van 1953. 

Ik wil hier iets zeggen over de titel: Als motto kreeg dit boek een citaat mee van Arendt zelf, ik citeer:

"Daar is dat andere, dat Draenos (historicus en politiek analist, AdW) ter sprake bracht [....] 'grondeloos denken.'  Ik heb een metafoor die niet helemaal zo wreed is en die ik nooit heb gepubliceerd, maar voor mezelf heb gehouden. Ik noem het denken zonder leuning - in het Duits Denken ohne Geländer. Dat wil zeggen, als je de trap op en af loopt kun je je altijd aan de leuning vasthouden, zodat je niet valt, maar we zijn die leuning kwijtgeraakt. Zo vertel ik het mijzelf. En dat is inderdaad wat ik probeer te doen.'

Humanistisch verbond Paul van Aelst: 

Voor Arendt stond politiek denken [immers] gelijk aan vrij denken, zonder enige religieuze, morele of historische grondregel.

Ik kreeg de twee boeken en de film van mijn zusje. Met haar ging het gesprek vooral over dat 'denken zonder leuning'. Het komt neer op ''zelfstandig/onafhankelijk denken", zie het citaat hierboven. Intussen stel ik wel vast, dat Arendt zelf zich stevig wortelt in het denken van de grote traditie. Maar dat doet ze dan ook grondig, en geheel op eigen kracht, voor zover ik daar als leek iets over zeggen kan. Mij geeft ze in elk geval verhelderende inzichten, Maar juist in de traditie zie ik dan toch een zekere leuning, en wil ze die ook terug onder de aandacht brengen. 

Ten slotte zij nog vermeld dat Arendt ook is beïnvloed door bij voorbeeld Heidegger, en door Karl Jaspers, twee leermeesters van haar.  

Enfin...

Een tweede boek dat ik ten geschenke kreeg, en hier aan de orde wil stellen, was het boek Eichmann in Jeruzalem. 

 

Boekomslag

Ondertitel: De banaliteit van het kwaad. 

En het vierde item over Arendt is een film met de titel Hannah Arendt.

Regisseur is Margarethe von Trotta, de film is van 2012. 

De film gaat over 'de Duits-Joodse filosofe Hannah Arendt (die) vlucht naar Amerika tijdens WO-II. Jaren later schrijft zij artikelen voor 'The New Yorker'. Ze mag als waarnemer naar het proces van de SS'er Adolf Eichmann in Israël. Acteurs zijn onder anderen: Barbara Sukowa en Janet McTeer.

4 december 2025 was het vijftig jaar geleden dat Arendt stierf, de grote aandacht voor haar en haar werk heeft daar ongetwijfeld mee te maken. 

Terug naar Eichmann: 

Ik herinner me de rechtstreekse verslagen van het Eichmann-proces uit mijn jeugd. Niet, dat ik er iets van begreep, dat kan ook niet. In 1959 overleed mijn vader, ik was toen elf. Te jong, en ik had wel wat anders aan mijn hoofd dan gebeurtenissen ver weg. 

Toch is dat beeld van Eichmann in zijn glazen kooi me wel bijgebleven. Ongetwijfeld kwamen ze ook weer terug bij de bekende tv-serie van Lou de Jong, De Bezetting, uitgezonden van 1960 tot 1965. Eigenlijk gelijktijdig dus, maar ik keek daar wél naar (met het hele gezin, thuis vroeger). 

Biografie Jou de Jong 1914-2005

door Boudewijn Smits. 

Hannah Arendts naam waart al heen lang door de geschiedenis, en dus door mijn leven heen. De uitdrukking 'de banaliteit van het kwaad' is overbekend, en kwam mee met de publicatie van dit boek over Eichmann. 

Wat me zeer trof in dit boek, was hoe goed Arendt op de hoogte was van de geschiedenis. Heel precies en relevant, prachtig! Bij voorbeeld wist ze nauwkeurig hoe de interne structuur van het naziregime in elkaar zat.  Die was ingewikkeld, maar het kwam van pas om te weten wie aan wie verantwoording schuldig was. Het liet ook zien hoe gevoelig Eichmann voor autoriteit was, het was wat hem leidde in zijn leven. 

Dan nu over één enkel essay uit Denken zonder leuning:

De grote traditie 1953

Arendt schetst de geschiedenis van de politieke filosofie sinds Plato, Heraclites en Aristoteles. Plato zag drie vormen van politiek bedrijven: de monarchie, de autocratie en de democratie. Dat waren de goede vormen, die konden worden geperverteerd, in respectievelijk de tirannie, de oligarchie en de ochlocratie.  De wetten kwamen tot stand binnen de polis (stadstaat) en waren bedoeld om de mensen te beschermen, zoals de muren om een stad heen de stad beschermden. Bedreiging kon vooral komen door nieuwgeborenen, want nieuw leven brengt verandering met zich mee. En het idee was dat er soliditeit moest zijn, het leven zoals het was, goed, moest gehandhaafd kunnen blijven. Er waren natuurwetten, en menselijke wetten. Natuurwetten zijn onveranderlijk en universeel. Later werden ze toegeschreven aan God. 

Er was een constellatie van heersers en overheersten. Vrouwen, slaven en barbaren werden altijd overheerst. 

Ik maak een sprong in de tijd: Montesquieue deelde de macht op in drie eenheden: de wetgevende macht, de uitvoerende macht, en de rechtspraak. Die opereren onafhankelijk van elkaar. 

In de 19e eeuw was een belangrijke verandering dat natuurwetten niet meer golden als 'eeuwig', maar zelf ook in beweging waren. Denk aan Darwin en Hegel, Hegel werd de Darwin van de politicologie genoemd. 

Ik laat het hierbij, me bewust van het feit dat ik niet de hele gedachtegang heb neergezet. Politiek filosofie is niet mijn specialisme, zie mijn eerdere verslag  van de cursus Politiek Filosofie, die ik bij de Vrije Academnie volgde, en waarvan Deze link uit 2020  verslag doet van één van de plusminus zeven cursusochtenden. 

Uiteraard komt Arendt met haar geschiedenisoverzicht uit bij Hitler en bij Marx, die allebei tirannen waren voor wie geen enkele wet meer gold. Of beter: die binnen hun ideologieën elk hun eigen wetten van volstrekte willekeur schiepen. Geen vrijheid, niks samen over het leven beslissen, noch enige rechtvaardigheid meer. 

Hoe dan ook ontstond met het totalitarisme - zowel het nazisme als het bolsjewisme -  een breuk met de traditie: wetten golden niet meer, gewone mensen werd alle rechten ontnomen, de heerser regeerde naar willekeur. Om ons duidelijk te maken weat er precies mis ging moeten we het verleden goed bekijken, om het heden te kunnen verhelderen.  De essentie van het politieke acht Arendt: het vermogen om samen te komen en het publieke leven te delen. Hoe moet dat in onze tijd?

"Voordat je het ondenkbare met mensen kunt doen, moet je hen overtollig/overbodig maken."