'There is no deeper, more mysterious and more critical mysterie than the mysterie of our existence.' - Tarkovski.
Poolse filmposter bij The Sacrifice, door kunstenaar Roman Kowalik.
Dit is de laatste film die Tarkovski gemaakt heeft. Hij stierf in december van datzelfde jaar.
Zoals alle Tarkovskifilms die ik gezien heb, is ook deze film niet gemakkelijk.
Om gemakshalve maar met een 'weetje' - nogal spectaculair! - te beginnen: de brand aan het eind van de film moest twee keer worden gefilmd. Bij de eerste keer liep de filmrol vast in de camera. Tarkovski had maar één camera gebruikt, ondanks protest van zijn cameraman Sven Nykvist. Het huis moest helemaal opnieuw worden gebouwd, dat duurde twee maanden en kostte erg veel geld. De tweede keer werd ook alles in één take opgenomen, maar wel met twee camera's. Die opnames waren okay.
Het offer (Zweeds: Offret) is een Zweedse film uit 1986 onder regie van Andrej Tarkovski. De film is geïnspireerd op het werk van Ingmar Bergman. Het is de laatste film die Tarkovski heeft geregisseerd tot zijn dood in december 1986.
Ik geef de plot, zoals weergegeven in Wikipedia:
Alexander is een acteur die het toneel heeft ingeruild voor een carrière als journalist, criticus en docent esthetiek. Hij woont in een prachtig huis met zijn vrouw, actrice Adelaide, zijn stiefdochter Marta en zijn jonge zoon, "Little Man", die tijdelijk niet kan praten vanwege een keeloperatie. Alexander en Little Man planten een boom aan zee, wanneer Alexanders vriend Otto, een parttime postbode, hem een verjaardagskaart bezorgt.
Alexander is een acteur die het toneel heeft ingeruild voor een carrière als journalist, criticus en docent esthetiek. Hij woont in een prachtig huis met zijn vrouw, actrice Adelaide, zijn stiefdochter Marta en zijn jonge zoon, "Little Man", die tijdelijk niet kan praten vanwege een keeloperatie. Alexander en Little Man planten een boom aan zee, wanneer Alexanders vriend Otto, een parttime postbode, hem een verjaardagskaart bezorgt.
Alexander, zittend, op zijn verjaardag.
Wanneer Otto ernaar vraagt, zegt Alexander dat zijn relatie met God "niet bestaat". Nadat Otto is vertrokken, komen Adelaide en Victor, een arts en een goede vriend van de familie die Little Man heeft geopereerd, aan en bieden aan Alexander en Little Man in Victors auto naar huis te brengen, maar Alexander blijft liever achter om met zijn zoon te praten. In zijn monoloog vertelt hij eerst hoe hij en Adelaide per toeval hun huis aan zee vonden en hoe ze er verliefd op werden, maar vervolgens barst hij los in een bittere tirade tegen de moderne mens. Little Man verstopt zich voor Alexander en springt als verrassing op zijn rug, maar Alexander slaat hem per ongeluk weg, waardoor Little Man een bloedneus krijgt. Zoals Tarkovsky schreef, is Alexander moe van ‘de druk van de verandering, de onenigheid in zijn familie en zijn instinctieve besef van de dreiging die uitgaat van de onophoudelijke opmars van de technologie’; in feite is hij ‘de leegte van de menselijke spraak gaan haten’.
Andrei Tarkovski op de set van the Sacrifice
Het gezin, Victor en Otto verzamelen zich in Alexanders huis voor het feest. Hun dienstmeisje Maria vertrekt, terwijl kindermeisje Julia blijft om te helpen met het diner. Mensen maken opmerkingen over Maria's vreemde gedrag. De gasten praten binnen in het huis, waar Otto onthult dat hij een student is van paranormale verschijnselen, een verzamelaar van "onverklaarbare maar ware incidenten". Net wanneer het diner bijna klaar is, wordt het onderbroken door het gerommel van laagvliegende straaljagers, en kort daarna, als Alexander binnenkomt, kondigt een nieuwsprogramma het begin aan van wat lijkt op de Derde Wereldoorlog, en mogelijk een nucleaire holocaust. Zijn vrouw krijgt een complete zenuwinzinking en wordt getroost en gesedeerd door Victor. In wanhoop zweert Alexander bij God dat hij alles wat hij liefheeft zal opgeven, zelfs Little Man, als dit maar ongedaan gemaakt kan worden. Otto adviseert hem om weg te glippen en met Maria naar bed te gaan, die volgens Otto een heks is "in de best mogelijke zin van het woord".
Maria, 'de heks'.
Alexander pakt een pistool uit Victors EHBO-tas, laat een briefje achter in zijn kamer, ontsnapt uit huis en rijdt op Otto's fiets naar Maria's huis. Hij vertelt haar het verhaal over hoe hij de tuin van zijn moeder had opgeknapt en opgeruimd, maar dat die daardoor juist al zijn schoonheid had verloren. Ze is verbijsterd door zijn avances, maar wanneer hij het pistool tegen zijn slaap zet ("Dood ons niet, Maria"), en het gerommel van de straaljagers terugkeert, stelt ze hem gerust en hebben ze seks terwijl ze boven haar bed zweven, hoewel Alexanders reactie ambigu is.
"De mensheid is op de verkeerde weg."
Als hij de volgende ochtend wakker wordt in zijn eigen bed, lijkt alles normaal. Toch besluit Alexander alles wat hij liefheeft en bezit op te geven. Hij lokt de familieleden en vrienden met een list naar een wandeling en steekt hun huis in brand terwijl ze weg zijn. Terwijl de groep, gealarmeerd door de brand, terugrent, bekent Alexander dat hij het heeft aangestoken en rent wild in het rond. Maria, die die ochtend tot dan toe niet gezien was, verschijnt; Alexander probeert haar te benaderen, maar wordt door anderen tegengehouden. Zonder enige uitleg verschijnt er een ambulance en twee paramedici zetten de achtervolging in op Alexander, die de controle over zichzelf lijkt te hebben verloren, en rijden met hem weg. Maria begint weg te fietsen, maar stopt om te kijken hoe Kleine Man de boom water geeft die hij en Alexander de dag ervoor hebben geplant. Terwijl Maria weggaat, spreekt de "stomme" Kleine Man, liggend aan de voet van de boom, zijn enige zin uit, een citaat uit het begin van het Evangelie van Johannes : "In den beginne was het Woord. Waarom is dat, Papa?"
Tarkovski zei zelf over deze film:
"The issue I raise in this film is one that to my mind is most crucial: the absence in our culture of room for a spiritual existence. [.....]. Man is suffering, but he doesn't know why. He senses an absence of harmony, and searches for the cause of it."
Er zitten heel wat religieuze elementen in de film: De beginregels van het Johannesevangelie worden aangehaald; een Maria-figuur als positieve heks; een geplante boom - zo niet religieus, dan in elk geval een spiritueel; het idee van de ultieme verlossing, het ultieme offer, doet aan de kruisdood van Jezus denken. Ook de muziek werkt mee:
De film begint en eindigt met de aria " Erbarme dich, mein Gott " ("Heb genade, mijn God") uit Johann Sebastian Bachs Matthäus Passion. Ik citeer uit Filmjournalisten:
"Het thema van The sacrifice is, zegt Tarkovski: “De afwezigheid in onze cultuur van ruimte voor een geestelijk bestaan.” Wij houden ons zo met materiële experimenten bezig, dat onze geestelijke ontwikkeling tekort komt. De mens lijdt daaronder, maar weet niet waarom. Hij voelt een gebrek aan harmonie en zoekt de oorzaak ervan. In The sacrifice wil Tarkovski deze diepe wond blootleggen en er een uitweg voor vinden. Daarom gaat de film over een man die bewijst in staat te zijn de banden met het leven te vernieuwen.
Hoe? Door zichzelf op te offeren. Een zelf-offer dat tegenovergesteld is aan zelf-moord en van een zodanige betekenis dat er van een offer eigenlijk geen sprake is. Want door zijn offer wordt die man weer zichzelf. En door dat offer maakt hij de wereld weer leefbaar. Niet alleen voor zichzelf, maar voor ‘de’ mensheid, in casu zijn zoon. The sacrifice heeft Tarkovski niet per ongeluk in hoop en vertrouwen opgedragen aan zijn zoon.
"Het thema van The sacrifice is, zegt Tarkovski: “De afwezigheid in onze cultuur van ruimte voor een geestelijk bestaan.” Wij houden ons zo met materiële experimenten bezig, dat onze geestelijke ontwikkeling tekort komt. De mens lijdt daaronder, maar weet niet waarom. Hij voelt een gebrek aan harmonie en zoekt de oorzaak ervan. In The sacrifice wil Tarkovski deze diepe wond blootleggen en er een uitweg voor vinden. Daarom gaat de film over een man die bewijst in staat te zijn de banden met het leven te vernieuwen.
Hoe? Door zichzelf op te offeren. Een zelf-offer dat tegenovergesteld is aan zelf-moord en van een zodanige betekenis dat er van een offer eigenlijk geen sprake is. Want door zijn offer wordt die man weer zichzelf. En door dat offer maakt hij de wereld weer leefbaar. Niet alleen voor zichzelf, maar voor ‘de’ mensheid, in casu zijn zoon. The sacrifice heeft Tarkovski niet per ongeluk in hoop en vertrouwen opgedragen aan zijn zoon.
Een contrast tussen woorden en daden loopt door heel The Sacrifice . In de opening heeft Kleine Man net een keeloperatie ondergaan en kan hij niet praten. Alexander citeert het Evangelie van Johannes: "In het begin was het Woord", maar hij raakt al snel geïrriteerd door zijn eigen breedsprakigheid en citeert Hamlet: "Woorden, woorden, woorden!" Wanneer de oorlog begint, smeekt Adelaide de mannen in de kamer om "iets te doen" – d.w.z. actie te ondernemen in plaats van te praten. Aan het einde zijn Kleine Man en zijn vader van plaats gewisseld; de jongen kan spreken, maar Alexander is stom, en Kleine Man trekt het vers uit het Evangelie van Johannes in twijfel.(Uit: Filmjournalisten)
Het offer is ook geen masochisme omdat het ruimte maakt voor de sterkste kracht van de mens: vrijheid. En in de poëtische parabel die de film is, houdt de concrete daad van de man in: naar bed gaan met een dienstmaagd (“want zij is een heks, in de goede zin”). Nieuw leven scheppen.
Hoe je het ook draait of keert, je ontkomt niet aan de conclusie dat Tarkovski’s uitgangspunten een sterk religieuze inslag hebben. Religie is net als kunst gebaseerd op het absolute. De kern van geloven is volstrekt niet voor discussie vatbaar en tegengesteld aan rationeel bewijs. Het is echter te simpel Tarkovski af te schilderen als een religieuze hystericus en The sacrifice te bestempelen als een katholieke fabel. Daarvoor is de film te dicht bij de werkelijkheid en te gericht op de aarde."
Ik voeg aan dit commentaar toe: Jezus zei tegen hen die hem wilden volgen, dat zij alles moesten verlaten/opgeven voor hem.
Ik geef een citaat van een toeschouwer, zie deze link, die iets opmerkte wat er volgens mij toe doet; het gaat om de laatste beelden van de film daar waar Adelaïde wanhopig in een waterpoel voor het brandende huis zit. :
Het inferno aan het slot van de film
"Het stilstaande beeld van Adelaide, ineengedoken aan de onzichtbare as van het kader, perfect gecentreerd, verdeelt deze wereld in tweeën. Er is de materialistische, niet-essentiële kant die brandt (de hel?) en de natuurlijke, essentiële kant die bloeit (de hemel?). (mijn cursivering, AdW) De tastbare sfeer die door dit kader wordt opgeroepen, heeft zich geleidelijk gevormd tot een afdruk die in mijn geestesoog is gegrift. Als een onuitsprekelijke tornado roept het beeld alle vormen van emotie in me op. Ontzag en verwondering, over de volledige beheersing van artistieke compositie. Empathie, voor Adelaide die alles verloren heeft en niet begrijpt waarom. Spijt, voor al die keren dat ik de belangrijke dingen in mijn eigen leven niet heb herkend. Angst, bij de gedachte aan wat de toekomst brengt, gezien hoe verdeeld de huidige cultuur is geworden. Hoop, dat de belangrijke dingen in het leven blijven bestaan, zelfs wanneer mensen grote offers brengen. Opgetogenheid, dat één enkel kader zo'n grenzeloze reeks intellectuele en emotionele lagen kan bevatten."
Hier lezen we hoe een kijker geraakt wordt, en dat is precies wat Tarkovski beoogt:
"It seems that the cinema-goer has so lost the capacity to an immediate emotional aesthetic impression, that he instantly has to check himself and as: Why? What for? What's the point?"
Tarkovski, uit: Der Spiegel, 1974.
Bovendien zegt hij elders: "... it is necessary to afford the spectator the freedom to interpret the film according to their own inner vision of the world, and not from the point of view tha I impose on them. For my aim is to show life to render an image, the tragic image of the soul of modern man." - Tarkovski, bij Nostalghia 1983.
De boom, met Little Man, aan het eind.
"In den beginne was het Woord.'
Er zijn ook boeken verschenen met 'de poetica' van Tarkovski:
en:
"Hoopvoller (dan de tobberige levens van Alexander en zijn omgeving, AdW) is in dit opzicht de dode boom die Aleksander met zijn zoontje plant. Hij vertelt erbij het verhaal van een oude monnik die ooit hetzelfde deed op een berg. Drie jaar lang liet hij zijn leerling dag in, dag uit de stam begieten. Totdat deze op een dag opeens vol bloesem stond. Zo’n systematisch ritueel, vertelt hij zijn zoontje erbij, kan de wereld veranderen.
Is dat niet wat de uit de maatschappij verdwenen spirituele dimensie de mensheid kan bieden? Ogenschijnlijk zinloze rituelen die onverstoorbaar uitgevoerd worden in het vertrouwen dat ze ooit voor bloei zullen zorgen. Zulke daden van compassie brengen de wereld verder. Met deze gedachte biedt Tarkovski in ‘Het offer’ een prachtig testament van wat hij als filmmaker te bieden had en heeft."
Is dat niet wat de uit de maatschappij verdwenen spirituele dimensie de mensheid kan bieden? Ogenschijnlijk zinloze rituelen die onverstoorbaar uitgevoerd worden in het vertrouwen dat ze ooit voor bloei zullen zorgen. Zulke daden van compassie brengen de wereld verder. Met deze gedachte biedt Tarkovski in ‘Het offer’ een prachtig testament van wat hij als filmmaker te bieden had en heeft."
In 2019 was er een tentoonstelling aan Tarkovski gewijd in Eye Filmmuseum. Helaas ben ik daar toen niet naar toe geweest. Deze video geeft een impressie. De camera loopt als een bezoeker door de tentoonstelling.
Tarkovski aan het werk.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten