Braziliaanse Brieven, August Willemsen, 1985.

'Wanneer ik het woord 'opdat' gebruik, kunnen vier van de vijf mensen me niet meer volgen.'

(August Willemsen)

Eerste uitgave, 1985. 

"Dit boek is voor Roos"

(zijn dochter)

Ik had dit boek al jaren in mijn kast staan, en kwam er niet toe het te lezen. Aanleiding om dat toch eens te doen, was onze HOVO-cursus PESSOA , die wij volgden van 16 februari tot en met 13 april 2026. Een online-cursus van vijf keer, met een uitstekende docent, Peter Swanborn. Ik hoop over die cursus later nog over te bloggen. 

HOVO-docent Peter Swanborn

Hoe dan ook, werd ik door deze cursus zeer verrast door het uitstekende vertaalwerk dat Willemsen heeft verzet met de poëzie van Pessoa. Hij vertaalt niet alleen geweldig, hij dicht (herdicht) ook nog eens fantastisch! Natuurlijk 'wist' ik dat al wel, maar ik wist het nu nog veel beter, en tot in detail! Wat heeft hij niet vertaald, buiten Pessoa en Drummond de Andrade, die ik allebei al in mijn kast had staan. Trouwens, ook Graciliano Ramos, met zijn boeken Kinderjaren en Angst stonden al jaren (ongelezen!) in mijn kast. (Intussen goedgemaakt.) En nog meer....

Fernando Pessoa

1888-1935

Terug naar August Willemsen, en zijn Braziliaanse Brieven. Het boek beslaat brieven van Willemsen uit vier periodes in zijn leven: 1967-1968; 1973; 1979 en 1984. Die vier periodes bracht hij door in Brazilië, om de Braziliaanse literatuur te bestuderen. Daarvoor had hij een beurs ontvangen. 

In de eerste periode verblijft hij daar met zijn vrouw Mieke.  Ze zijn arm als de mieren en de huisvesting is problematisch, onder andere door de ergerlijke bureaucratie. Hoe hij de Brazilianen beschrijft is buitengewoon interessant, ze zijn aanrakerig, veel losser in de omgang, en alles is minder schoon en minder geregeld dan in Nederland. Veel ongedierte, en opvallend is ook hoe veel Willemsen drinkt. Hij is als alcoholist is geëindigd, dus ja, dat begon al vroeg. Buitengewoon interessant is het slotstuk van deze reis, en ik citeer nu de DBNL, Lexicon der literaire werken:

"De reis door Brazilië waarmee ze [Guus en Mieke] hun verblijf in dat land besluiten, is zo zuinig mogelijk opgezet. Dat levert, net als de huisvesting, taferelen op van het gewone, dagelijkse leven in Brazilië: slapen tussen andere reizigers, wakker worden door kakkerlakken van zes, zeven centimeter, een trein die ontspoort en door de mannelijke reizigers weer op de rails wordt getild. Maar die taferelen zijn bijzaak. Het belang van de reis ligt in de aanleiding ertoe. In 1958 las Willemsen de roman Os sertões (1902) van Euclides da Cunha, in de vertaling van M. de Jong: De binnnenlanden (1954). Mede om dat boek in het origineel te kunnen lezen, is hij enkele jaren later Portugees gaan studeren. Ook vatte hij toen al het plan op ooit eens de plaats van handeling te bezoeken. Het gebied is woestijn, Willemsen en zijn vrouw komen er met een vrachtwagen en een jeep. Het laatste stuk gaat hij alleen, te voet, over scherpe steentjes en dwars door struiken met doornen ‘in staat een moet te maken in staal’. Daar is ‘de leegte van 5.000 krotten, [...] het lemen bolwerk van de “fanatici”, verpulverd door de Krupp-kanonnen van de Braziliaanse regering’. Dat gebeurde in 1896/97 en is door Euclides da Cunha in 1902 beschreven in zijn roman Os sertões."

Euclides da Cunha, 

1866-1909

De tweede reis heeft Willemsen een nieuwe partner, Noor. Hij is inmiddels verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, heeft opnieuw een beurs, en is nu op onderzoek naar de schrijver Graciliano Ramos. Hij vindt hem een schrijver die schrijft 'zoals je zou moeten schrijven'. Verder over de bevolking, ik citeer nogmaals de DBNL: 

"Ook deze keer, net als in 1967-1968, schrijft Willemsen over de armoede. Maar de toon is nu meer verbitterd, de voorbeelden zijn schrijnender. Zo vertelt hij het verhaal van de familie Sacramento. Zij wonen in een arme (niet de armste!) wijk van Bahia, in een huisje van steen, wat in ieder geval beter is dan één van leem. De vloer is van verharde aarde. Op die vloer spelen de kindertjes, naakt. ‘Ze pissen op de grond en kruipen door hun eigen pis, speelgoed is een lege talkpoederbus, die ze over de grond schoppen en in hun mond steken.’ De zeventien- à achttienjarige dochter Gina gaat af en toe met iemand mee, bij voorkeur is dat een blanke jongen. Ze verwacht voor haar twintigste vermoord te worden en zal blij zijn als het zover is."

Graciliano Ramos, 

1892-1953

Op zijn derde reis ontmoet hij de schrijver Drummond de Andrade, inmiddels een broze oude man van tegen de tachtig. Dit verblijf is in 1979. Hij is er vijf weken. Aan Paul - zijn vaste adres, al zijn critici  ervan overtuigd dat hij al zijn adressanten literair samenvoegde in deze ene naam - schrijft hij één brief. Daaruit blijkt dat hij ondertussen een dochtertje heeft van twee jaar, Roos. Hij is alleen op reis, maar mist vrouw en kind. Aan Noor heeft hij veel geschreven, daardoor schoot Paul er een beetje bij in.

Carlos Drummond de Andrade, 

1902-1987

Dan de laatste reis, citaat DNL: 

"In 1984 verblijft hij opnieuw vijf weken in Brazilië, weer alleen. Hij geniet nu enige bekendheid in de literaire wereld. Men nodigt hem uit voor een vraaggesprek dat voortdurend uitgesteld wordt en op het nippertje plaatsvindt, hoewel de tweede gesprekspartner, de schrijver Drummond de Andrade, toch weer niet komt opdagen. Het is allemaal typisch Braziliaans, net als de voortdurende herrie, het alsmaar praten en nooit (of nauwelijks) luisteren, het elkaar steeds aanraken, de niet-aflatende drukte. Voor het eerst in deze jaren spreekt Willemsen over zijn behoefte alleen te zijn en noteert hij de momenten dat hij de herrie ontvlucht."

0=0=0=0=0=0=0=0

Na de Pessoa-cursus en dit boek van Willemsen zelf, was ik zo gegrepen door Willemsen en zijn werk, dat ik meteen Graciliano Ramos ben gaan lezen, en ook Euclides da Cunha. Ik zal daar nog over bloggen. 

Ook in Willemsen zelf hebben we ons hier thuis samen verder verdiept. Ik vond een video-opname over hem, een tafelgesprek onder leiding van Theodor Holman. 

Dit gesprek vond plaats in de Openbare Bibliotheek Amsterdam, 

duur van de opname circa 1 uur.

In het OBA-gesprek kwam de maakster van een documentaire over August Willemsen aan het woord, Frederieke Jochems. De documentaire heet: De bladzij en de werkelijkheid en is van 2023. De docu was niet meer te vinden op internet, maar ik heb van de maakster toestemming gekregen de film te zien, 'for your eyes only.' Heel erg leuk, hier volgt de trailer. Wat alleen daarin al zo opmerkelijk is, is het beeld van de sertao, met de vreselijke stekelige beplanting. Zie DEZE LINK:

Docu van Frederiek Jochems. 

Samenvatting docu:

Huist er een Braziliaanse ziel in de charmante literator? In ‘De bladzij en de werkelijkheid’ is August Willemsens’ portret opgebouwd uit beelden van Amsterdam, de Bijlmer waar hij woonde en vooral Brazilië, verweven met brieffragmenten en magistrale televisieoptredens. Zijn complexe relaties met vrouwen, vrienden en enige dochter worden blootgelegd in hun getuigenissen met een niet aflatende loyaliteit voor ‘hun Guus’. De spanning in zijn haat-liefde verhouding tot Brazilië wordt voelbaar in zijn hartstocht voor taal, literatuur, muziek en daar tegenover zijn neiging tot zelfdestructie. Met ‘graphic novel’ stijlelementen wordt in de film recht gedaan aan de extremen die zijn leven kenmerkten.

Filmposter

Leuk bij voorbeeld om hem geïnterviewd te zien door Ischa Meijer!

Tot slot een ontroerend detail uit een van de interviews met hem: 

'Wanneer ik niets om handen heb, kan ik het leven maar moeilijk hanteren.

Toen ik aan de vertaling van Diepe wildernis. De wegen werkte, leidde ik, ondanks de zware en lange arbeid, een heel gemakkelijk leven. Zodra die klus geklaard was, sloeg het leven meteen weer onbarmhartig chaotisch toe. Op zulke momenten kan ik het niet meer zo goed aan: dan wil ik ook wel weer aan de drank raken. Dan heb ik het gewoonweg niet meer in de hand.
Het gaat allemaal in principe over de hartstocht - misschien is dat wel het allesoverheersende thema in mijn werk. Daar is indertijd ook mijn interesse in de muziek mee begonnen: opera, die passie. En dat zo precies mogelijk weer te geven, in een vorm te gieten - dat is mijn hartstocht. Of liever gezegd: het hanteerbaar maken ervan. De hartstocht in banen leiden, stileren. Gestileerde hartstocht.’

August Willemsen, 1936-2007