Studiebol: De Zwevende wereld, Annejet van der Zijl, 2025.

Boekomslag

Ondertitel: 'De verbonden levens van Franz von Siebold en Kusumoto Ine';

Uitgave van 2025.

Geweldig boek, ik heb het ademloos uitgelezen. Kreeg het te leen van Monique, dat was een cadeautje!

Treffende dingen over Japan gelezen, vooral geboeid door het oudste gedeelte, toen Von Siebold zich in Japan vestigde en op de daar heersende moraal stuitte: het was hem verboden geografische kaarten te maken van Japan, laat staan ze te verspreiden. Het leidde tot zijn verbanning., en daarmee tot het verlies van zijn vrouw en dochtertje.

De titel boeide me ook, en ik kon hem niet direct plaatsen. Bij teruglezen staat de titel uitgelegd in hoofdstuk 13, 'De zwevende wereld': Porselein dat van Japan naar Europa werd gestuurd, was verpakt in papier met de prachtigste afbeeldingen van bloemen, vogels en vissen. Het bood de westerse kunstenaars van die tijd een totaal andere manier van kunst bedrijven: asymmetrie, en het veelvuldig gebruik van 'negative space'. Van der Zijl vertelt dat dit de speelse ukiyo-e heet: de 'beelden van de zwevende (of vlietende) wereld'. In de verklarende woordenlijst achterin staat er dan nog bij, dat de prenten ook verwijzen naar prenten van de vergankelijke 'wereld van vertier' zoals de plezierwijken, mooie vrouwen, acteurs, legendarische helden en beroemde plaatsen.

Zo staat de titel voor de grote invloed van Japan op onze cultuur. Want alle groten van die tijd werden gegrepen door de schoonheid van die kunst, en verwerkten die in hun eigen werk. Denk aan Manet en aan Van Gogh.

De titel kan ook gezien worden als meer in het bijzonder de inwerking van van Japan op de levens van de hoofdpersonen.

Franz von Siebold was als mens een moeilijk figuur, door zijn gedram en ondiplomatieke gedrag vervreemdde hij de Nederlandse en Japanse overheid van zich, en kreeg geen voet meer aan de grond.

Desalniettemin heeft hij grote historische waarde door de kunstschatten die hij verzamelde, en de stekjes en bomen en de schat aan herbarische informatie die hij overbracht naar Nederland. In Leiden is het Japanmuseum Sieboldhuis, een ander deel van zijn verzamelde kunstschatten is te zien in het Wereldmuseum te Leiden.

Gevestigd aan het Rapenburg; Von Siebold heeft hier ook ooit gewoond.

Franz von Siebold, 1796-1866

In zijn gelukkigste periode in Japan gaf hij les in de westerse geneeskunde aan de Japanners. Hij was arts en was gespecialiseerd in oogheelkunde. Hij kreeg van de gouverneur-generaal de opdracht mee een natuurhistorische verzameling aan te leggen.

Aankomst van een Nederlands schip op 1 augustus 1827. Van links naar rechts: Chitose, de zus van Sonogi O-Taki, die op het eiland samenwoonde met Heinrich Bürger, assistent en later opvolger van Von Siebold; Bürger kijkt door de telescoop; naast hem in het witte pak Von Siebold; Orson, vaak de Javaanse bediende genoemd maar feitelijk een slaaf van Von Siebold; helemaal rechts Sonogi O-Taki, de vrouw/geliefde van Von Siebold met haar dochter Ine op haar rug. Prent van Keiga Kawahara.

Zoals in de ondertitel staat, gaat het boek tevens over de dochter van Von Siebold, Ine Kusumoto (1827-1903), die de eerste vrouwelijke Japanse arts en zelfs lijfarts van de keizerin zou worden. Siebolds vrouw en dochter konden hem niet vergezellen op zijn reis terug naar Europa en bleven achter in Japan.

Ine Kusumoto

Van der Zijl gaat ook nog in op het dubbele karakter van de Japanners. Bron is het boek van R. Benedict, The Chrysanthemum and the Sword, patterns of japanese culture, 1946.

Boekomslag

Benedict is een sociologe, en ze schreef dit boek in 1946, op aanvraag van de Amerikaanse regering. De Japanse cultuur werd op afstand geanalyseerd, op grond van krante-artikelen e.d. De Amerikanen wilden meer inzicht hebben in de Japanse volksaard. Er werden bepaalde tegenstrijdigheden geconstateerd in de Japanse volksaard - of cultuur. Uiteindelijk populariseerde deze studie het onderscheid tussen schuld- en schaamtecultuur. Het boek kreeg felle kritiek, maar is toch invloedrijk gebleven.
Enkele ideeën hieruit: De Japanners zouden "zowel agressief als niet-agressief zijn, zowel militaristisch als esthetisch, zowel onbeschaamd als beleefd, star als flexibel, onderdanig als verbitterd omdat ze onder druk gezet worden, loyaal als verraderlijk, dapper als timide, conservatief als open voor nieuwe ideeën...."

Van verschillende kanten is deze visie wel genuanceerd.

Van groot belang vind ik het boek Nippon, van Philipp Franz von Siebold.

Nippon is de Japanse naam voor Japan. Betekenis: Oorsprong van de zon

Ik geef hier de duidelijke samenvatting van de uitgever:

'Meer dan twee eeuwen lang was Japan nagenoeg volledig afgesloten voor het Westen. Alleen de Nederlanders hadden via hun handelspost op Deshima, een kunstmatig eilandje bij Nagasaki, toegang tot het mysterieuze land. Pas in 1823, met de aankomst van de ambitieuze arts Philipp Franz von Siebold, zou daar verandering in komen.
In opdracht van koning Willem I en samen met vermaarde Japanse kunstenaars als Keiga en Hokusai verzamelde Siebold zo veel mogelijk informatie over het land, de cultuur en de natuur. In 1826 nam hij bovendien deel aan de uitzonderlijke hofreis naar Edo, een tocht van 2500 kilometer door Japan. Na zijn gedwongen terugkeer naar Europa verzette hij hemel en aarde om alle kennis samen te brengen in één monumentaal werk: Nippon.
Deze unieke heruitgave in één band bevat alle originele platen met fascinerende afbeeldingen van de oude rituelen, krijgskunst, hofcultuur, klederdracht, landschappen en nog veel meer. Japan-deskundigen Kuniko Forrer en Matthi Forrer geven historische duiding en voorzien alle illustraties van uitgebreide commentaar. Annejet van der Zijl verzorgt de inleiding.
Dit hernieuwde Nippon doet zo wat Siebold ambieerde: de lezer introduceren tot het land van de shogun, en verwondering wekken over de bijzondere schoonheid van Japan.
'Dit zeldzame topstuk krijgt nu eindelijk het mooie tweede leven dat het verdient.'

0=0=0=0=0=0=0=0=0=0=0=0=0

Het lag natuurlijk voor de hand, dat wij het Japan-museum in Leiden bezochten. Onze zoon bracht ons erheen, op een zaterdag. Dat maakte het voor ons moeilijk toegankelijk, het was erg druk, moeilijk ons een weg te banen tussen de mensen. Bovendien waren er in dat oude pand, ook op- en afstapjes. Lastig als je slecht te been bent.
Desondanks hebben we mooie prenten kunnen bewonderen. Deze kunst is bij ons helemaal niet bekend, maar maakte zeker indruk.

Japanse houtsnede, "Komagata Embankment" (Komagatagashi)

Kawase Hasui in 1919.

Houtsnede getiteld "Evening at Itako" (Avond bij Itako)

Hasui Kawase.

Houtsnede Zonsondergang: opmars van de cavalerie in Mantsjoerije,

Kawase Hasui uit 1937.

Het kunstwerk toont silhouetten van ruiters op paarden tegen een feloranje lucht.
Deze specifieke prent is zeldzaam omdat het een van de weinige "oorlogsprenten" (senso-e) is die Hasui heeft ontworpen.