Stalker, Andrej Tarkovski, 1979.

Filmposter

Stalker ontwaakt door het geluid van de trein, en een glas dat rammelend over de tafel beweegt door de trillingen.

Hij kleedt zich stilletjes aan om te vertrekken. 

De film Stalker van Andrej Tarkovski is geremastered, zodoende konden wij hem gisteren in Eye bekijken. Het was een oude wens die in vervulling ging. Andrej Roebjlov en De jeugd van Ivan waren eerdere films die ik van Tarkovski zag, en waarover ik ook blogde.
Mijn overleden vriendin Geert vond Tarkovski de beste filmer ooit. Dat zeg ik haar niet na, omdat ik dat niet weet, maar zeker is dat Tarkovski prachtige films maakt. Deze ook.

Allereerst de titel: die is vervelend, omdat Stalker niet de betekenis heeft die wij er tegenwoordig aan geven. Stalker betekent hier 'gids'. Het kan ook iemand  zijn die scherp op zoek is naar zijn prooi; en soms is de betekenis 'coyote', iemand die een ander persoon helpt de grens over te steken.
In deze film ligt de betekenis 'gids' voorop.

Café waar de drie mannen elkaar ontmoeten. Prachtig hoe Tarkovski van oude meuk zulke mooie beelden weet te maken. 

Er zijn drie hoofdpersonen, alle drie met een allegorische naam: Stalker, Professor en Schrijver. Stalker helpt Professor en Schrijver om de verboden Zone te betreden, en daar op zoek te gaan naar de geheime kamer. Iemand die in die kamer is, kan zijn diepste wens in vervulling zien gaan. De motieven zijn verschillend: Schrijver zoekt inspiratie, Professor wil de Zone onderzoeken, Stalker is de meest spirituele, poëtische zoeker.
De Zone is bewaakt, ze moeten door een bewapende grens heen.

Zo ziet de stad eruit die ze verlaten.

Als ze eenmaal de grens over zijn, gaat het beeld over van zwart-wit in kleur. Het landschap is mooi, zelfs ook schitterend in zijn dystopische uiterlijk. Want er is duidelijk iets ernstigs gebeurd: er liggen wrakken en er zijn zelfs nog lijken zichtbaar. Je denkt al gauw aan Tsjernobyl, maar dat kan niet: die ramp gebeurde pas jaren ná deze film.

Het zijn vooral de beelden in deze film die overweldigend zijn; schoon en lelijk inéén. 

Al gauw op hun reis ontdekt Schrijver de geheime kamer, maar Stalker maakt duidelijk, dat hij er niet in een rechte lijn naar toe mag; ze moeten er in cirkels op af gaan.

De geheime kamer dient in cirkels te worden benaderd.

Er zitten gevaarlijke stukken in hun weg, onder andere een soort tunnel. Schrijver trekt het kortste stukje hout, en moet voorop.

Dit stuk is met name gevaarlijk in de tocht..

Je schiet in de lach, als er opeens een telefoon rinkelt, en een van de mannen antwoordt: Nee, dit is geen kliniek. 
Ze bereiken de kamer, en ze kijken erin. Wij zien hen alleen maar kijken, niet wat er in de kamer is. Ze ruziën wel de hele tijd, en hier al helemaal. Stalker draagt hier een mooi gedicht voor. Het is een gedicht van de vader van Tarkovski.

 

Het gedicht dat Stalker voordraagt.

Ik geef hier de Engelse vertaling van het gedicht, gemaakt door Arseny Tarkovski: 

So summer is gone

"So summer is gone,
leaving no epitaph.
It's still warm in the sun,
only that's not enough.

All that true could have come,
like a five-fingered fluff.
Folded into my palm,
only that's not enough.

No evil was slighted
in the good aftermath.
World was festively lighted,
only that's not enough.

Life forever was tucking,
caring, making me laugh.
I was really lucky,
only that's not enough.

No leaves ever seared,
no limbs broken rough.
Day, like glass, washed all clear,
only that's not enough..."

1967 Arseny Tarkovsky

/на русском/

Вот и лето прошло,
Словно и не бывало.
На пригреве тепло.
Только этого мало.

Все, что сбыться могло,
Мне, как лист пятипалый,
Прямо в руки легло,
Только этого мало.

Понапрасну ни зло,
Ни добро не пропало,
Все горело светло,
Только этого мало.

Жизнь брала под крыло,
Берегла и спасала,
Мне и вправду везло.
Только этого мало.

Листьев не обожгло,
Веток не обломало...
День промыт, как стекло,
Только этого мало.

/1967 Арсений Тарковский/

Het gedicht komt uit de bundel Vestnik. Het verwoordt het religieuze kernthema dat in Stalker wordt aangeraakt. Met onze woorden en profane verlangens zullen we nooit gedijen in overvloed, maar altijd ervaren een tekort te hebben.

Ze keren terug naar hun eigen land. In het café waar hun tocht begon zien we de vrouw van Stalker terug. Met haar en met hun beider dochter Aapje begon de film, zij met hun drieën liggend in bed.
Stalkers vrouw is blij dat hij toch terug is gekomen. Hij neemt zijn verlamde dochter op de nek, en ze wandelen een stukje.

Wandeltochtje van Stalker met zijn vrouw, Aapje op zijn rug, de hond die onderweg met hen is meegelopen erbij. Let op de pijpen met rook uit het water.....

Aan het eind van de film zien we Aapje achter een tafel zitten, ze laat een paar glazen bewegen zonder ze aan te raken. Heeft ze telekinetische gaven?

Raadselachtig einde.

Enkele opmerkelijke waarnemingen:
Stalker ligt aan het eind op de grond van een bibliotheek ligt, we zien een wand helemaal vol met boeken. Zijn vrouw brengt hem naar bed. Het blijkt dezelfde armoedige slaapkamer van aan het begin te zijn.
Iets anders opmerkelijk is de doornenkroon waarmee Schrijver zich tooit. Het beeld is geladen, maar ik kan het niet goed duiden.

Schrijver met doornenkroon.

Tarkovski zelf heeft over de Zone gezegd, dat die 'het leven' symboliseert. Zou de tocht naar de kamer, die je diepste verlangen vervult - zelfs, of juist het verlangen, dat je van jezelf niet kent - dan inhouden dat het je een leven zonder zorg zal opleveren? 

Daarover zegt Stalkers vrouw op het eind van de film iets roerends: „Zonder zorgen zou het leven niet beter zijn. Het zou slechter zijn. We zouden niet weten wat geluk is.

”

Stalkers vrouw, aan het eind. 

Stalkers leermeester was Everzwijn. Die had zijn broer erin geluisd, bij de kamer. Everzwijn had hem bewust aan het langste eind laten trekken. De broer kwam om tijdens de gevaarlijke tocht.

Everzwijn kwam in de kamer terecht, en uitte zijn diepste wens: zijn broer terug. In plaats daarvan werd hij steenrijk, de broer bleef weg. Everzwijn verhing zichzelf. 

Tijdens de (schitterend geschreven) woordenstrijd tussen de mannen dreigt de wetenschapper een bom de kamer in te gooien. Zijn argumenten zijn steekhoudend en actueel: de mensen zijn niet te vertrouwen, hun diepste verlangens zijn boos en destructief, ze zullen de kamer alleen maar betreden om hun macht over elkaar te vergroten, oneindig bloedvergieten zal er het gevolg van zijn.

En de schrijver valt Stalker aan, die de kamer nooit heeft betreden en eigenlijk niet goed kan uitleggen waarom niet. Woedend vraagt hij of de kamer voor Stalker niet een manier is om greep te hebben op de mensen die hij leidt, is hij niet een soort valse priester, een manipulator met valse hoop? En dan, zegt hij honend, waarom is Everzwijn niet opnieuw naar de kamer gegaan, had zijn berouw hem niet kunnen redden? Bewijst dat niet dat de kamer een verschrikking is, een demiurg, een gruwelgod – omdat de mens die hem betreedt, dat nu eenmaal allemaal ook is?
Woeste vragen, hevige, dostojevskiaanse dialogen, die eerder eindigen in een uitputting dan in een oplossing – drie mannen vertwijfeld zittend op de drempel van de kamer. Ze kunnen niet geloven, maar ze kunnen al evenmin het verlangen doden naar het geloof dat hen naar de kamer heeft gebracht. 

Uit:Willem Jan Otten, Trouw.
De film is opgenomen in Estland, bij een verlaten hydro-elektrisch station. Later zou blijken dat deze plek besmet was: zowel Stalker, zijn vrouw Larissa en Anatoly Solonitsyn (die de Schrijver speelt) stierven alle drie als gevolg van besmetting door een chemische fabriek die bovenstrooms stond van de set.
Interessante opmerkingen zijn te vinden op de volgende sites: Criterion, Weird fiction en dit essay van Ralph Evers.

Mij viel een lichte plek op in het haar van Stalker. Alsof hij een getekende was. 

Steeds van die doorkijkjes.

De hond; die rol was me ook niet duidelijk. 

Met zo'n rijdend karretje over de rails komen ze in de Zone.

Schrijver en Professor

Filmopname.

Vreemde bewegingen van Stalkers vrouw, als hij haar verlaat om weer naar de Zone te gaan.

Andrej Tarkovski

Ik heb nog niet vermeld dat de film losjes gebaseerd is op het boek Bermtoeristen van de broers

Arkadi en Boris Stroegatski.

Piknik na obotsjine; oorsprong van Stalker. Een SF-verhaal.

Trailer

Slotopmerking: als ik de beelden weer zie, krijg ik helemaal zin om hem nog een keer te zien!

Das fünfte Jahr, Marlen Haushofer, 1958 (2018)

Samen met Wir töten Stella; twee korte novelles in één band.

Ook dit is een juweeltje van een boek, over een vierjarig meisje dat opgroeit bij haar grootouders. Ze heet Marili. Het gaat over de 'paradijselijke toestand van de jeugd', in deze zin spreekt Haushofers biografe Daniela Strigl over het boek. 

De verhouding tussen Marili en grootvader en -moeder wordt erg mooi getekend. Grootmoeder is de kleine vrouw met de donkere haren, die nog altijd rouwt om haar gestorven kinderen. Marili vindt die rouw interessant, en moeilijk voor grootmoeder. Tegen het lichaam van haar oma of van haar opa  aan voelt ze zich altijd veilig, Grootvader windt ze min of meer om haar vinger, het lukt haar altijd wel hem nog een verhaaltje te laten vertellen. 

Daniela Strigl wees op de aanwezigheid van de dood in het boek als een belangrijk thema. Niet alleen rouwt grootmoeder, ook worden er varkens geslacht, en herten gejaagd. Marili gruwt daarvan. Ook is ze erg bang voor het Christusbeeld in haar slaapkamer. Ze denkt dat dat van het kruis afkomt en gaat rondspoken in haar kamer. Ze gaat er met haar rug naar toe liggen. God is voor haar God de Vader, met een baard zoals grootvader heeft. Voor Hem is ze niet bang.

Strigl wijst ook op het kwaad dat het paradijs verwoest. Twee keer wordt dat door 'de man'  verpersoonlijkt. De eerste keer is het een buurjongetje, dat jonge katjes in een zak wil verdrinken. Marili valt hem aan, zo woedend is ze erom.

De bedelaar gooit het mandje voor haar ogen stuk. 

De tweede keer is, als ze op zolder een porseleinen broodmandje gevonden heeft. Ze biedt het een bedelaar aan. De man lijkt krankzinnig, met een tandeloze mond. Hij gooit het mandje voor haar ogen stuk. - Door de opmerking van Strigl (het kwaad komt van de man) moest ik terugdenken aan de film en het boek Die Wand, waarin aan het leven van de geliefde hond een eind wordt gemaakt door een man - hij schiet de hond dood. 

Marili wordt in dit verhaal ernstig ziek/ Dat deed me denken aan het biografische gegeven, dat Marlen Haushofer zelf ook ernstig ziek is geweest. Volgens mij was ze toen al wel veertien of daaromtrent. Daarna was ze niet meer zo opstandig tegenover haar moeder, werd ze eindelijk gezeglijk. 

Foto's uit de film Die Wand, als sfeerbeeld. 

Boven alles deed de novelle me erg denken aan de kinderboeken die ik van Haushofer gelezen heb:

Brav sein ist schwer, en Schlimm sein ist auch kein Vergnügen. Een broertje logeert met jonger zusje en broertje elke zomer bij oma en opa. De sfeer is precies eender, het prachtige Oostenrijkse landschap. de sneeuw, het hout, het slachten van het varken, het jagen op herten: het komt allemaal in deze verhalen terug. 

De schrijfster. 

Personal shopper, Oliver Assayas, 2017.

Ingo: What are you doing in Paris?

Maureen: I’m a personal shopper. She’s very high profile, she can’t do normal things, so I assist her.

Ingo: You’ve nothing better to do besides dress Kyra?

Film Poster

Hoofdpersoon in deze film is 'personal shopper' (zie citaat boven) Maureen, zus van de pas overleden Lewis. De rol wordt vertolkt door de mooie Kirsten Stewart. Ze rijdt op haar brommertje door Parijs, en koopt schitterende kleren, schoenen en juwelen voor haar beroemde werkgeefster Kyra. 

De personal shopper aan het werk.

De afspraak is dat de kleding, indien niet gewenst, op tijd terug gaat, én dat Maureen ze niet draagt. 

In het laatste huis van broer Lewis.

Maureen brengt een nacht alleen door in het huis waar Lewis heeft gewoond. Dat geeft een beetje een eng gevoel, het huis doet spookachtig aan. Ze roept Lewis. Beiden geloofden in spiritisme. Ze doet dit ook op verzoek van Lewis' vriendin Lara, die wil weten of het huis spookvrij verkocht kan worden.

Hoorde ik daar nou wat??

Het was lastig om de samenhang der gebeurtenissen in de film te kunnen zien. Waarom dit beroep, en deze titel? Al bij al gebeurt er niet zo veel. Of misschien is het alleen van innerlijke aard. De VPRO verkocht hem als een film die af en toe 'echt eng' was. Ik heb het niet kunnen waarnemen. Echt horror werd het niet. 

Even leek het op een misdaadfilm: Maureen gaat naar het huis van haar werkgeefster, en ontdekt daar dat deze gruwelijk vermoord is. Maureen is zelfs even verdachte. Maar gelukkig ontdekt de politie al gauw wie de ware dader is: Ingo, de vriend van Kyra, die door zijn geliefde op een zijspoor gezet dreigde te worden.

Maureen trekt een jurk aan van Kyra: dat mag niet. Luidt dat de verdere ontwikkelingen in? 

En mooie schoenen.

Maureen is erg alleen: ze mist haar broer, rouwt om hem. Er zijn kloppen van geesten, en er verschijnen raadselachtige sms-tekstjes.... Maar zijn die wel van Lewis? 

Ik genoot erg van de rol van Kirsten Stewart: dat vond ik het beste uit de film.

Hier is ze nog een keer, met luxe boodschappentasjes.

Maureens vriend zit in Oman, daar gaat ze ten slotte heen. In een vertrek daar hangt plotseling een glas in de lucht, dat neervalt en breekt. Maureen heeft dat net eerder meegemaakt, toen ze nog in Londen was. "Lewis, is it you?" vraagt ze. Na een pauze, vraagt ze: "Or is it just me?" She is answered by a single, disembodied thump, and the screen fades to white. - Einde film.

Regisseur Oliver Assayas met Kirsten Stewart.

Onder en boven nog twee plaatjes van Maureen. Dat gezicht sprak boekdelen. 

The New Yorker prijst de film, omdat het haast een 'one woman show' is, met alle lof voor Kirsten Stewart. De film  is a ghost story, an erotic thriller, and an inner journey of personal identity.
De krant vervolgt: “Personal Shopper” spans the axes of solitude and loss of control. Assayas stages the desperate solitude of grief, the practical solitude of the artist, the incidental solitude of the long-distance relationship, the professional solitude of the freelance solo practitioner. At the same time, he explores the uncontrollability of that very grief, Maureen’s utter dependence on signs from the dead, the tethering of an employee to the sudden orders of a capricious employer, the sense of vulnerable helplessness caused by the arrival of unexpected digital communications. The intersection of those two axes is the zero-point where total solitude meets complete lack of control: death. Maureen, living in the presence of sudden death, faces the ultimate existential adventure alone—except that, unlike others, she has Lewis, a companion who might offer some guidance and reassurance, but at the price of an even deeper relinquishment of control over her life."
De New Yorker is dus duidelijk vol lof, wat wij hier thuis niet waren. Ik vond mijn mening eerder terug in het Belgisch Filmblog, die de film een onevenwichtige psychologische film noemt over geesten en het hiernamaals. En: Er zitten te veel genres in de film. - Blijft over: de lof voor Kirsten Stewart.

De actrices Sigrid Bouaziz (l), Kristen Stewart en regisseur Olivier Assayas tijdens de première van Personal Shopper in Cannes. Beeld epa

Links is vriendin van Lewis, Lara. 

Trailer