De lege blik van de icoon, Wim Boevink, 2015.

Interessant essay van Wim Boevink, in de Trouw van zaterdag 7 november. Boevink woont twee maanden in Griekenland, en doet daar onderzoek. De vraag is of Griekenland een westers of een oosters land is.
Het antwoord zal gegeven worden in een reeks van vier essays, waarvan dit het eerste is. De reeks is tot stand gekomen met steun van het fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.
Het artikel pakte me meteen al bij het begin: op Ground Zero is de basis gelegd van de bouw van een nieuw Grieks Orthodox kerkje. Het ontwerp is van..... :Santiago Calatrava! De Valenciaan van wie wij de prachtige bouwwerken in Valencia bewonderd hebben.

 

De gebouwen hier bijéén.

Er heeft sinds 1916 altijd een Grieks Orthodox kerkje in New York op die plek gestaan, Het was voor Griekse immigranten. De Nicolaaskerk, patroon van de zeelieden. Maar in 2001 werd ook dit kerkje vernietigd, samen met de Twin Towers.

Het oude, verdwenen witte Nicolaaskerkje.

Het nieuw te bouwen kerkje; het moet 2016 of 2017 klaar zijn.

De nieuwe kerk moet van marmer worden gebouwd, en wordt gelamineerd met een speciaal soort glas, zodat de kerk 's nachts van binnenuit oplicht.
Het marmer komt van het Pentelikongebergte, uit dezelfde groeve (nabij Athene) waaruit ook het marmer kwam voor het Parthenon.
Boevink vindt dit een veelzeggend detail, omdat dit marmer a..h.w. de verbinding wordt tussen het oude en het nieuwe Griekenland. De orthodoxie. een landelijk wijd verbreide geloofsgemeenschap heden ten dage (nieuw dus), met een ver en zeer voorbij verleden.

Boevink gaat dan dieper in op het Byzantijnse rijk en zijn cultuur. De vormen zijn in die cultuur belangrijker dan emoties. In de westelijke godsdienst ligt de nadruk op de menselijkheid, het lijden, Denk bij voorbeeld aan de Mater Dolorosa, of de lijdende Christus. Het gaat om menselijk contact - beelden en schilderijen kijken de toeschouwer aan. In Byzantium daarentegen kijkt de icoon je nooit aan, de blik is op de eeuwigheid gericht. Byzantijnse kunst is sereen, vormelijk, afstandelijk, abstract, streng. Gespeend juist van gevoel. Extreem lange, dunne vingers wijzen naar de hemel.

Byzantium was ooit zeer rijk, groot en machtig; het strekte zich uit van Moskou tot Alexandrië, van Ravenna tot Bagdad. Men sprak er Grieks, de hoofdstad was Constantinopel. Een Griekse monnik, Cyrllus verspreidde het geloof naar de Balkan en Rusland, hij liet zijn schrift achter dat nog steeds naar hem wordt vernoemd. Dat grote rijk heeft zich in de loop der tijd losgemaakt van het westen, in spiritueel en cultureel opzicht.

Fresco's uit het Pantanassa-klooster, Mistra.

Pantanassa-klooster, Mistra

Volgens Boevink is de breuklijn tussen het protestantse en katholieke Westen en het orthdoxe Oosten nog steeds voelbaar. Zeer belangrijk bijvoorbeeld is het ontbreken van de scheiding van kerk en staat.

Maar er is niet alleen een scheidslijn, want het wonderlijke is tegelijk, dat onze beschaving zetelt in datzelfde Griekenland, Want zonder de beschaving die zich daar zo'n 2500 jaar geleden ontwikkelde, zou Europa niet bestaan. De vraag is wel hoe het Griekenland van toen zich verhoudt tot het Griekenland van nu.

De prachtige beschrijving die Boevink geeft van de orthodoxe iconen, ontleent hij aan het werk van de Britse schrijver van reisboeken Patrick Leigh Fermor.

Piepklein portretje van Boevink zelf. 

Alexander, Napoleon en Joséphine - Hermitage, maart-november 2015

Poster

Op de valreep zijn we gisteren naar de Hermitage geweest, naar de tentoonstelling Alexander, Napoleon en Joséphine; die stopt morgen. De tentoonstelling boezemde ons belang in, omdat we ons nu al geruime tijd bezig houden met de oorlog die Napoleon voerde in Rusland; eerst in Oorlog en Vrede, van Lev Tolstoi, en tegenwoordig in 1812, van Zamoyski. Daarbuiten heb ik zelf onlangs nog Napoleon de Grote gelezen, van Andrew Roberts. 

Heel eerlijk gezegd maakte de tentoonstelling niet heel veel indruk. We hebben vooral kennis kunnen maken met de rijkdom van Napoleon, van tsaar Alexander I, en van Joséphine de Beauharnais. Joséphine verzamelde kunst, mooi porselein, marmeren beelden, schilderijen. Allemaal in haar Malmaison, waar zij als een echte vrouw van de wereld de beau monde ontving.

Feest op Malmaison

Toen Napoleon overwonnen was door Alexander maakte Alexander een glorieuze intocht in Parijs, en kwam toen ook in contact met Joséphine. Alexander gold als een bevrijder van Europa, omdat hij met zijn overwinning de meeste veroveringen van Napoleon ongedaan maakte.

Veel rijkdom dus te zien; het gaat hier om de machthebbers. 

Maar ook is er veel over de oorlog van 1812 ten toon gesteld: schilderijen met de grote veldslagen (Borodino, de slag aan de Berezina, en andere).

Slag bij Borodino, de bloedigste van de veldtocht van Napoleon in Rusland.

Slag bij de Berezina

Een draaiende tafel in een vitrine met allerhande soorten geweren, en slag- snij en steekwapens; 

Wapentuig

standaarden en banieren; militaire uniformen in allerlei soorten en maten; een portret van opperbevelhebber Koetoezov.

Grootvorst Koetoezov; hij was blind aan één oog.

Standaard, adelaar. De banieren zagen er uiteraard erg stoffig en oud uit. Heel gek te weten dat om die adelaars e.d. zo gevochten is.

Ook geschiedkundige afbeeldingen, bijvoorbeeld de ontmoeting tussen Napoleon en Alexander in Tilsit. Ook spotprenten, vooral Engelse. Engeland was natuurlijk de grote vijand van Napoleon op de achtergrond, die hij met zijn Continentale Stelsel bedwingen wilde.

Deze hing er niet, maar was wel in dezelfde geest. Napoleon en William Pitt verdelen hier de plumpudding van de wereld. Pitt leidde tot 1806 de Engelse oorlogen tegen Napoleon. Is een van de beroemdste cartoons uit de geschiedenis. Van James Gillray.

En ten slotte portretten van de drie grootheden in allerlei soorten en maten.

Joséphine de Beauharnais was de eerste echtgenote van Napoleon. Ze is altijd close met hem gebleven, het waren hartsvrienden. Toch is het huwelijk op een zeker moment ontbonden omdat zij hem geen kinderen kon geven. Napoleon hertrouwde met Marie-Louise van Oostenrijk, die hem een zoon schonk. 

Napoleon beschouwde Joséphines kinderen uit een eerder huwelijk als de zijne. Haar zoon Eugéne streed met hem mee in Rusland. 

De nakomelingen van Joséphine zetelen nog altijd op de tronen van Denemarken, Noorwegen, Zweden, Luxemburg en ik dacht ook van België. 

Ton was onder de indruk van dat onderste stukje sieraad: de lauwerkrans voor Alexander. 

Voor mij waren een paar hoogtepunten: de dagboeken van een Nederlandse soldaat, een zekere Tellegen. Ik meen dat hij een Fries was. Een ervan lag opengeslagen, het was een goed leesbaar schrift, en een duidelijk verslag. 

Verder was ik onder de indruk van de adelaars, de standaarden die meegenomen worden in de oorlog. Het was een zaak van grote eer om die te verdedigen. Die dingen verliezen lijkt soms erger dan de dood van een soldaat. Om  die reden moest ik daar heel goed naar kijken. 

De wapens zeggen me niet zo veel. Ze zijn ook vaak een uiting van grote rijkdom, zwaarden zijn ingelegd met edelstenen of prachtig gegraveerd. Ze laten weinig van de ellende zien die ze veroorzaakt hebben. 

Eigenlijk is lezen veel informatiever. Wat te denken van het verhaal, dat Joséphine zo'n slecht, zwart gebit had, dat ze altijd haar lippen in een glimlach gesloten hield? Je vraagt je af hoe die dan zoveel minaars kon hebben. (Die had ze, vóór Napoleon.) Je vraagt je ook af hoe ze eruit zou zien, als je naar haar prachtige portretten met mooie jurken kijkt, als ze wél haar mond open had...

O ja: Bolkestein liep ook op de tentoonstelling rond. Het is een lange, intussen zeer oude man. Je herkent zijn stem uit duizenden. 

Nu ja. 

Anoniem, Frankrijk, naar Gioacchino Giuseppe Serangeli, Napoleon en Alexander I gaan uit elkaar in Tilsit in 1807, ca. 1810. Olieverf op doek
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Horloge met miniatuur portret van Napoleon. Genève, Rusland, na 1812

Miniatuur portret van keizerin Joséphine, 1814. Frankrijk, Simon Jacques Rochard
Miniatuur portret van tsaar Alexander I, 1810–20. Kunstenaar onbekend
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Gonzaga Camee. Met portretten van Ptolemaios II Philadelphos en Arsinoë II. Egypte, Alexandrië, 3de eeuw v.Chr. Sardonyx, 15,7 x 11,8 cm © State Hermitage Museum, St Petersburg

(Het moet een heel beroemde camee zijn, ik vond hem wel mooi. En groot.)

Hond, van Paulus Potter. De kunstcollectie van Joséphine telde veel Hollandse meesters.

Een jonge Napoleon

Joséphine de Beauharnais

Nogmaals Joséphine, met haar geliefde kashmier sjaal.

En hier hebben we tsaar Alexander.

Verschillende opnames van het dodenmasker van Napoleon. Het deed me uiteraard denken aan zijn afschuwelijke laatste jaren op Sint Helena.

The Murder Trial, Nick Holt, 2013

Arlene Fraser vlak voor haar dood. Ze had met haar man twee kinderen onder de tien jaar. 

Dit was een prachtige, spannende documentaire, een verslag van een echte rechtbankzaak in Schotland. Het was de eerste keer dat er in Groot-Brittanië toestemming werd verleend om zo'n echt proces met ver-af-camera's te volgen. 

De zaak betrof de moord op een jonge moeder, Arlene Fraser.Ze verdween op een dag spoorloos, en is nooit teruggekeerd. Een goede moeder, die haar kinderen nooit in de steek zou laten.

Verdachte Nat Fraser

Het bijzondere aan de zaak was, dat er geen lijk was, geen moordwapen, geen 'crime-scene'. Toch werd haar man, Nat Fraser, en 2003 al veroordeeld tot de moord. 

De zaak werd heropend in 2013 door een hoger beroep van de verdachte. Een jury moest het oordeel vellen - De jury mocht overigens niet in beeld worden gebracht. 

De bedoeling was, dat ons duidelijk werd gemaakt hoezeer het echte leven in een dergelijke rechtszaak verschilt van de fictionele rechtszaken waarmee we overspoeld worden op de televisie.

De advocaat van de verdachte. Het rrappige was dat hij tussendoor een amicaal gesprekje voerde met de openbaar aanklager. Beiden waren het roerend eens dat de verdachte een vreemde vogel was, die vooral uitblonk in het niet laten zien van enige emotie.

De rechter. Ik was onder de indruk toen hij getuige Hector Dick toesprak. Deze getuige werd maar liefst zeven dagen achter elkaar verhoord. Hij kwam heel verdacht over, onder andere omdat hij als boer een installatie had om er dode dieren mee te vernietigen. De vraag lag duidelijk voor: heeft hij het lijk van Arlene laten verdwijnen? En waarom heeft hij een verdachte auto in de fik gestoken?

Toch stond niet hij terecht, de verdachte was Nat Fraser alleen.

Maar wat op mij speciaal zo'n indruk maakte, was zijn reactie op Hector Dick toen die maar bleef ontkennen, eromheen draaien, liegen. De rechter zei duidelijk dat hij dat als minachting van het gerechtshof beschouwde, en dat Dick daarvoor bestraft kon worden. Toen draaide die engerd wel bij. 

Hector Dick. Zijn rol bleef onduidelijk. Hij was verliefd op Arlene. Nat had tegen hem gezegd dat de politie nooit het lijk zou vinden, ze was verbrand, en haar gebit was vermalen, zodat identificatie  uitgesloten was. Hoe hij eventueel ertoe gekomen zou kunnen zijn om Arlene te doden weet ik niet. Mogelijk als handlanger van Nat? Beide mannen lieten niet het achterste van hun tong zien.

De openbaar aanklager. 

Overzicht van de rechtbank.

Moeder van Arlene. Voor de nabestaanden was het natuurlijk een gruwel. Fijn dat Fraser veroordeeld werd, al was daarmee Arlenes lichaam niet teruggevonden, en kon zij dus nooit een waardige begrafenis krijgen.

De maker van de documentaire, Nick Holt. Hij ontving een BAFTA, een onderscheiding van de British Academy of Film and Televison Arts.

Het was zeer opmerkelijk dat deze man zelf niet wilde getuigen. Dat hoeft ook niet, dat recht heeft een verdachte. Maar het blijft opmerkelijk. We konden hem de hele tijd in de ogen kijken, en zien dat hij aantekeningen zat te maken, alsof hij de zaak grondig aan het bestuderen was. Verder niets. Pas toen hij veroordeeld werd, zag je de ontzetting op zijn gezicht.
Opmerkelijk was ook, dat de jury oordeelde los van kennis vooraf. Die 'vooraf-kennis' kregen wij als toeschouwer achteraf, namelijk dat Fraser zijn vrouw mishandelde. Vijf weken voor haar dood had hij al geprobeerd haar te wurgen, en was ze naar een Blijf-van-mijn-Lijf-huis gevlucht. We zagen haar foto met bloeduitstorting in het oog. Het was méér dan 'een ongelukkig huwelijk.'
Zo kreeg ik met terugwerkende kracht het gevoel dat er juist geoordeeld was.

Helemaal 'echt' was het rechtbankverslag natuurlijk niet, Nick Holt had wel degelijk 'een film' gemaakt. Tussendoor konden sommige getuigen hun indrukken weergeven; ook zagen we opnamen van de plaatsen die van belang waren geweest.

Niet iedereen was overigens van de schuld van Fraser overtuigd: zijn dochter, die nu adolescent is, blijft ervan overtuigd dat niet hij, maar Hector Dick de moordenaar van haar moeder is.

Een geweldige documentaire, die ik niet gauw zal vergeten!

The Greatest, Shana Feste, 2009.

Poster

Niet onaardige film, die vooral interessant was door een heel andere rol van Pierce Brosnan, James Bond anno een paar jaar geleden. Hij overtuigde zeker een paar keer in een mooie rouwscene.

Hier bijvoorbeeld is zijn zoon net begraven. Hij zit zijn verdriet zichtbaar te verdringen. Heel goed navoelbaar. Susan Sarandon en Pierce Brosnan als Grace en Allen Brewer.

Eerlijk is eerlijk: ik vond de film ook feilen hebben. Zo vond ik het nogal vreemd dat het zwagere vriendinnetje van de omgekomen jongen in het gezin van haar vriend komt wonen, zwanger en wel.

De mooie zwangere Rose. 

En juist met de Papa van Bennett Brewer, Allen, ontwikkelt ze een goede band. 

Hier alle personen van de film. Want Bennett heeft ook nog een broer, die iets krijgt met een meisje uit een rouwgroepje.  

Nog een andere poster.

Het is zo'n film waarbij iedereen opeens tot inzicht komt, en dan loopt het ook allemaal ineens vanzelf goed. 'Zou dat nou?' denk ik dan. Nou goed. 

Trailer

De titel slaat op de gestorven jongen, Bennett Brewer. Hij was 'the greatest'. 

Bennett heeft aan het begin van de film net sex gehad met zijn prille vriendinnetje, en wordt dan doodgereden. 

Hij heeft ook een broer, die de dood van Bennett verdringt, juist omdat hij zo geweldig was; zo veel beter dan hij zelf, die blowt, niets uitvoert. Het vriendinnetje verlangt zeer naar verwerking, maar ziet alleen maar dat er gezwegen wordt, en dat de familie het elkaar én haar moeilijk maakt. Ten slotte valt iedereen elkaar in de armen, huilend om het geweldige kind dat er niet meer is: katharsis.

Debuutfilm van Shana Feste

Of Horses and Men, Benedikt Erlingsson, 2015.

Poster

Deze film stond meteen op mijn verlangslijstje, toen ik de recensie in de krant zag... mét natuurlijk het verbijsterende plaatje van de poster...!
Ik miste de film deze zomer in de bioscoop, omdat ik zoals zo vaak toch geen tijd vond naar Eye te gaan. Maar via de bibliotheek kreeg ik de dvd onlangs eindelijk te pakken, en gisteravond was het dan genieten geblazen!

Kolbein gaat proberen zijn paardje het halster om te doen.

Er is een soort verhaallijn, maar heel luchtigjes. Er valt nog van alles zelf in te vullen. Zo zijn er twee bewoners van een plaatsje in IJsland, de man Kolbein en de vrouw Solveig,  verliefd op elkaar, maar ze worden bespied door jaloerse (?) anderen. De man heeft een geweldig kittig paardje, waarop hij trots naar de vrouw rijdt.

  

Eerst in draf, later in galop. Grappig.

Terwijl ze aan tafel met haar moeder en zoontje koffie drinken en lachen, merkt de hengst van de vrouw de merrie van de man op. Hij wil paren, en verwoest het hek om zijn weide. Als de man terugkeert naar zijn huis, komt de hengst hem achterop en bespringt de merrie. De berijder zit er nog op, zie de prachtige poster. De man schaamt zich dan zo ontzettend, dat hij thuisgekomen zijn geliefde merrie doodschiet.
Hij wil dan uit schaamte/verendering niets meer weten van de vrouw, die ontsteld toeziet hoe hij haar negeert in de kerk, en wel andere vrouwen omhelst.
Intussen vinden er allerlei andere gebeurtenissen plaats: een man zwemt met paard en al de zee in, een Russische boot tegemoet, om wodka te kopen. De bemanning waarschuwt hem dat het pure alcohol is, hij moet het alleen gemixt drinken. Hij drinkt het toch puur en sterft.

Op weg naar de trawler met pure alcohol.

Een Spaanse jongeman raakt afgezonderd van zijn vrienden tijdens een rijtoer. De sneeuw valt in, hij is verdwaald. Om zich te redden doodt hij zijn paard, en kruipt in het karkas. Zo overleeft hij de kou, en hij wordt gelukkig door een reddingsploeg gevonden.

Rechts zien we de Spaanse toerist, die zich later zo vindingrijk weet te redden.

Nog een verhaal is dat van een boer die boos  het prikkeldraad doorknipt dat zijn buurman gespannen heeft. De tweede keer dat hij het doet springt het in zijn oog, en raakt hij ernstig verwond.
Ten slotte is er nog een pracht verhaal van een jonge vrouw die zich met elke stoere vent kan meten: ze drinkt net zo veel als zij, maar bovendien brengt ze een hele groep ontkomen paarden + de man met de gewonde ogen terug naar huis.

De jonge vrouw die paarden en gewonde man terugbrengt.

Ten slotte laat Solveig haar hengst castreren, het is een soort tegemoetkoming aan de man. Het hele dorp brengt alle paarden bijeen in een soort kraal. De man en de vrouw gaan met zijn tweeën de paarden geleiden over de oversteekplaats. Alleen in het landschap, afgezonderd van de rest van de groep, bedrijven zij de liefde. Vanuit de verte worden ze weer gadegeslagen door een paar andere dorpelingen. Alle paarden zijn bijeengedreven, we zien alle vorige spelers terug. blij.

Op weg naar de kraal; de sterke drank gaat van mond tot mond, hier geeft Solveig de fles aan Kolbein

Het is werkelijk een prachtige film, de beelden van de paarden, IJsland, maar ook de manier van het verhaal vertellen. Ik ben vertrouwd met Halldór Laxness, Onafhankelijke Mensen, Visconcert, en andere boeken. Er hangt precies diezelfde IJslandse sfeer in de film als in het boek. Verder is het landschap geweldig, en raak je verbluft door bijvoorbeeld de zwemmende paarden. Het IJslands paardenras is trouwens sowieso prachtig, klein en gespierd, Elke nieuwe scene begint met een close up van een paardenoog, waarin we al weerspiegeld zien wat er komen gaat: bijvoorbeeld een stukje prikkeldraad. Of Erlingsson laat een stuk paardenrug zien, en detail.
Een film waarmee ik haast met open mond naar heb zitten kijken!

IJslandse luchten in het paardenoog weerspiegeld

Steeds die beelden van IJsland... Geweldig!

De IJslandse titel van de film is: Hross í oss: Horse in us; de paarden spiegelen het leven van de mensen; het gaat om beider leven, liefde en dood.  Ziew de overeenkomsten en de verschillen. Het zijn  de paarden die de film zo indrukwekkend maken, maar ook zeer grappig.

Benedikt Erlingsson, regisseur. Dit is zijn debuutfilm.

Trailer.

Aan het eind van de film, bij de aftiteling, werd nog wel verteld dat geen enkel dier gewond is geraakt tijdens het maken van de film. Crew en spelers zijn allen paardenliefhebbers. Mooi zo!