The Enemy, Denis Villeneuve, 2013.

Filmposter

Spannende, interessante film, met een ongelooflijk einde! In de hoofdrollen Jake Gyllenhaal, een knappe, boeiende acteur. Ik kende hem al van zijn rollen in onder andere The Prisoners, Jarhead, en Brokeback Mountain. Zijn naam als medespeler in een film is voor mij al reden geïnteresseerd te zijn!. 

Deze film is gebaseerd op de roman De man in duplo. Het origineel heet O Homem Duplicado, uit 2002 van José Saramago. Deze Portugese schrijver won ooit de Nobelprijs voor literatuur.

  

Voor een uitgebreide weergave van het plot van de film verwijs ik naar Wikipedia. Hier vermeld ik, dat Jake Gyllenhaal zowel de rol speelt van Adam Bell, als van Anthony Claire. Adam is een geschiedenisleraar, die een saai, zichzelf herhalend levensritme heeft; Anthony is  een extraverte, succesvolle acteur; zo'n beetje het tegendeel van Adam.

 

Adam komt Anthony toevallig op het spoor via een video, en zoekt hem op. Onmiddellijk treedt dan ook de verwarring op met de vrouwen van beide mannen. Ze lijken een beetje op elkaar, beiden zijn prachtige blondines. Mélanie Laurent is Mary, de vrouw van Adam, en Sarah Gadon is Helen Claire, de zwangere vrouw van Anthony. 

Mélanie Laurent. Met ongeïnteresseerde Adam.

Sarah Gadon; die hier overigens in bed terecht is gekomen met Adam. Al denkt ze dat het haar man Anthony is. 

Er zit een surrealistisch element in de film dat niet meteen duidelijk is: er komen spinnen in voor. Het begint al met een vreemdsoortige bijeenkomst van naakte vrouwen, die spinnen doodtrappen; bekeken door mannen in pakken.

 

Ik had helemaal niet meteen door wat hier gaande was. Er was ook geen direct vervolg in de rest van de film. 

Vervolgens kwam een gigantische spin in beeld in de skyline van de stad: 

Zo dus. 

Maar het gruwelijkste beeld kwam pas helemaal aan het eind van de film. Ik verklap het hier niet, het zou de hele spanning van de film teniet doen. 

Wel wil ik nog iets meer zeggen van de interpretaties die ik op internet tegenwkam: 

Adam en Anthony zijn in feite twee persoonlijkheden van dezelfde persoon. Deze man heeft grote moeite zijn ontrouw uit zijn verleden achter zich te laten en zichzelf ertoe te bewegen trouw te zijn aan zijn nu zwangere vrouw. (Ik weet niet meer waar ik deze visie vond.)

Het regelmatige vertoon van spinnen en spinnenwebben in de film, komt niet voor in het boek van Saramago, maar vormen metaforen die regisseur Villeneuve heeft toegevoegd. Volgens dezelfde bron als bovenstaande staan ze symbool voor hoe de hoofdpersoon vrouwen beschouwt; als wezens die hem vangen in een leven dat hij in zijn hart verwerpt. (Het is een interpretatie; ik vind het zonde om het zo te duiden.)

Het script is van Javi Gullon. Die geeft in een interview aan, dat de film niet 'het boek is', maar wel geïnspireerd door het boek. Het zijn dus twee verschillende kunstuitingen. Saramago was net gestorven, toen de film uitkwam, maar diens vrouw Pilar, kon wel vertellen dat de film over dezelfde dingen sprak als het boek van wijlen haar man. 

José Saramago en zijn vrouw Pilar.

De omgeving in de film is koud: heel veel shots van de skyline, kleine appartementen, beton, bussen. In het boek is het een onbekende Zuid-Amerikaanse setting, zoals São Paulo. De stad is als het ware al een monster. In de film werden het beelden van Toronto (de film is Canadees). Zie de recensie in Rogerebert:

'We tried to recreate with the colors, the clouds, feel the oppressive, paranoid feeling that the main character is going through. (The horror of identity, titel recensie; herhaling zowel in leven als in omgeving.)'

Op de site Taste of cinema wordt uitgelegd waarom de film een onderschat meesterwerk is. Ik parafraseer: 

Boek en film mogen uiteen lopen, in de hoofdzaak zijn ze het eens: beide verhalen vertonen existentiële horror, een ongebreideld libido, een wrede komedie van gelijkenis in fouten en manieren van doen, en ten slotte de twijfelachtige dualiteit van de hoofdpersoon.

Verder  in dezelfde recensie: 

Droge humor en tastbare angst zitten in beide kunstwerken, en hoewel beide heel verschillend eindigen, kennen ze een zenuwslopende resolutie toe die het publiek / lezer doet nadenken over onze perceptie van de personages. Identiteit blijft in beide werken dubbelzinnig en vatbaar voor meerdere  interpretaties, en daarin komen boek en film overeen. 

Denis Villneuve, samen met Jake Gyllenhaal

Villeneuve werkte ook samen met Gyllenhaal in The Prisoners. 

Trailer.

In Europa. De Geschiedenis op heterdaad betrapt - Geert Mak en anderen, 2019

Boekomslag

Ik schrijf dit blog naar aanleiding van de Senia-bespreking van het boek van Geert Mak. Het is een prachtig werk, het boeit, en het geeft een heel rijk overzicht van de geschiedenis van Europa van 1999 tot 2019. 

Door de coronatijd ligt onze leesgroep half plat: we kunnen niet bij elkaar komen om de boeken te bespreken. Zodoende werken we de vragen van Senia via e-mail door. 

Het leek me leuk in het kader van die bespreking de herinnering op te halen aan de bijbehorende documentaireserie; Mak maakte die samen met anderen voor de VPRO. De serie is nog geheel terug te vinden op internet. 

De schrijver met zijn boek. 

Eerst nog over het boek, de titel: die herinnert aan een veel ouder boek:

Boek van Charles Dickens, met dezelfde titel. Verscheen tussen 1860 en 1861 in het tijdschrfit All the year Around, aansluitend in boekvorm.

Great Expectations vertelt het verhaal van de wees Pip, van zijn vroege jeugd tot aan zijn jonge volwassenheid. De handeling speelt zich af van 1812 (Dickens' geboortejaar) tot 1840.

Selexyz verwoordt de associatie die Mak wekt met Dickens als volgt: 
Het boek geschreven door Charles Dickens gaat over mensen die met alle mogelijke middelen hun lot trachten te verbeteren in het Victoriaanse Engeland; over de armoede waarin ze verkeren en waaruit ze weg, naar rijkdom willen. - Dat is een band!

In 2002 werd Great Expectations opgenomen in de lijst van beste 100 boeken uit de wereldliteratuur. Het boek is ook meerdere keren verfilmd. 

Foto uit David Lean's "Great Expectations” (1946),

Citaat Dickens

De onderhavige documentaire-serie werd gemaakt door Stefanie de Brouwer en Roel van Broekhoven.

De documentairemakers met de auteur. 

Ik vat hier de reeks kort samen, per aflevering. Ik bekeek hem met plezier!

Per aflevering kwam een land/onderwerp aan de orde, waarin  het verhaal weer van meerdere kanten belicht werd. . 

 

Nummer 1: De piloot die uit de cockpit sprong.

Wat heeft de kaping van een Frans vliegtuig in 1994 te maken met de aanslag op de Twin Towers in 2001? Was 9/11 te voorspellen geweest als we beter hadden opgelet? Een zoektocht naar de voortekenen én de impact van terreur door moslimextremisten.

Het is 1994. Een vliegtuig van Air France wordt gekaapt in Algiers, Algerije. De enige eis van de kapers: naar Parijs vliegen. Veertig uur en drie executies later stijgt het toestel op. De piloten maken de kapers wijs dat er onvoldoende brandstof is om Parijs te halen en landen in Marseille. Daar eisen de kapers drie keer zoveel brandstof als nodig is voor een vlucht naar Parijs. Maar zo ver komt het niet. Commando's bestormen het vliegtuig en doden alle kapers. De co-piloot springt uit de cockpit om de kogels te ontwijken.

Nummer 2: De pop van Poetin.

Was de leiderscultus rond Poetin te voorzien geweest? Het verbod op de razend populaire satirische poppenserie Koekli, waarin Poetin veelvuldig gepersifleerd werd, was in ieder geval een aanwijzing.

Koekli; de satire in Rusland moest weer ondergronds. 

Nummer drie: Bankier achter tralies. 

Was de ellende die het cowboykapitalisme in 2008 veroorzaakte te voorzien geweest? IJslandse bankiers sleepten in hun val Europese spaarders én hun eilandgenoten mee. De IJslanders pikten het niet. Zij stuurden, als enige land in de wereld, de bankiers naar de gevangenis.

Nummer 4: Zwijgen als het graf.

Al werd de oorlog in 1995 beëindigd, Bosnië zit nog hopeloos vast in het verleden. Oorlogscriminelen zitten comfortabel op hun bestuurszetel en de massa zwijgt. Wanneer wordt de stilte doorbroken en kan er eindelijk begonnen worden met het schrijven van de geschiedenis?

In deze aflevering het hartverscheurende verhaal van Fikret Bačić, die al ruim twintig jaar naar de lichamen van zijn vermoorde familieleden zoekt. Terwijl veel buurtgenoten weten waar ze liggen.

Nummer 5: The Love Bridge. 

Terwijl iedereen kijkt naar Hongarije en Polen, is Denemarken al veel eerder een weg ingeslagen van populisme en protectionisme. Zelfs de Sociaal-Democraten, die hun achterban zagen slinken, steunen anti-migratiebeleid. En dit beleid heeft ook zijn weerslag op Denen met een niet-westerse achtergrond. Hoe heeft het zo ver kunnen komen in Denemarken?Wat gebeurt er als een Deen verliefd wordt op een niet-Deen? Het gebeurde met Jackie, die verliefd werd op de Fillipijnse Jennifer. Jennifer en haar kinderen uit een eerder huwelijk krijgen niet de Deense nationaliteit. Hun gezamenlijke zoontje Ethan weer wel... Het gezin woont daarom in Zweden. Het Zweedse Malmö, door de bekende brug verbonden met Kopenhagen, zit vol met Denen die een niet-Deense partner hebben. De Deense partner reist vaak noodgedwongen op en neer naar Denemarken, de niet-Deense partner probeert te integreren in Zweden, waar de toelatingseisen voor het staatsburgerschap veel soepeler zijn.

Aflevering 6: wanneer het ijs smelt. 

Het valt niet langer te ontkennen: we hebben een groot klimaatprobleem. De aarde wordt steeds warmer en er zijn ingrijpende maatregelen nodig om daar iets tegen te doen. Hadden we dat niet eerder kunnen zien aankomen?

Aflevering 7: aan de goede kant van de geschiedenis. 

West-Europeanen weten maar weinig van de Poolse geschiedenis. Dat is ook niet zo gek, want toen Europa van de nazi's werd bevrijd, kreeg Polen te maken met inmenging van de Sovjet-Unie. De echte vrijheid kwam pas dertig jaar geleden, nadat de muur viel. Sindsdien is Polen bezig zijn nationale identiteit vorm te geven, waarbij de geschiedenis door velen nogal selectief wordt ingezet.

Aflevering 8: De krekel en de mier. 

In deze aflevering  kruipt de Portugese komiek Nuno 'Jel' Duarte in de huid van Jeroen Dijsselbloem. Naar aanleiding van de uitspraak van Dijsselbloem, dat de Zuid-Europeanen al hun geld zouden uitgeven aan vrouwen en drank, confronteert Nuno de Portugezen op straat met hun levensstijl.

Een van de bekendste fabels van Jean de la Fontaine,  "La cigale et la fourmi" (De krekel en de mier). Hierin vermaakt een kunstzinnige krekel de hele zomer een werkende mier  met zijn gezang, waarna de mier te beroerd is om de zanger hiervoor te belonen.

Het beeld van de luie feestende krekel en de hardwerkende mier wordt op verschillende manieren verkend. Zo komt ook het E-fatura-programma van de Portugese belastingdienst naar voren dat door middel van het verloten van Audi's ervoor moest zorgen dat alle Portugezen netjes hun boekhouding op orde brachten. 

Aflevering 9: De wetten van de zee. 

Op 20 juni 2004 vaart kapitein Stefan Schmidt met het vrachtschip Cap Anamur op de Middellandse Zee, als in de verte een klein bootje zichtbaar wordt. Het blijkt een rubberboot van zes meter lang en twee meter breed met 37 mensen erop. Hij aarzelt geen moment en redt de opvarenden door ze aan boord te nemen.

Als hij vervolgens koers zet naar Italië, wordt hem door de kustwacht van dat land verboden om aan te meren. Zeven dagen vaart de Cap Anamur doelloos rond, omringd door helikopters, kustwacht- en politieboten. Als ze uiteindelijk na veel druk toch in de Italiaanse haven mogen aanmeren, worden ze niet als helden ontvangen, maar worden de kapitein en de eigenaar van de Cap Anamur meteen gearresteerd.

Aflevering 10: Dansende beren;  Bulgarije.

Deze aflevering begint met Radi Ivanov, de laatste berentemmer van Jagoda. Jarenlang verdiende hij de kost met zijn beer Gosjo, tot hij het dier moest inleveren. Gosjo werd ontdaan van kettingen en neusring en geplaatst in een speciaal natuurpark, waar hij moest leren een gewone beer te zijn.

Zoals de dansende beren nooit hebben geleerd voor zichzelf te zorgen, zo hebben Oost-Europeanen ook niet geleerd hoe met de nieuw verworven vrijheid om te gaan. Kolenmijnen werden gesloten, maar er kwam niets voor terug. Dat verklaart de heimwee naar het communisme, zo stelt de Poolse schrijver Witold Szabłowski. 

Tot slot goed nieuws: op 25 oktober wordt de serie van Geert Mak In Europa, de geschiedenis op heterdaad betrapt, vervolgd! Er komen weer tien nieuwe afleveringen.

Zie voor meer informatie: DEZE LINK!!!!

De Rechtvaardigen, Jan Brokken, 2018.

Boekomslag.

Dit boek vertelt het bijzondere verhaal van Jan Zwartendijk. Ik volg niet het boek (ik heb het niet gelezen), maar geef mijn eigen naspeuringen op internet, naar aanleiding van het boek van Brokken. 

Jan Zwartendijk (Rotterdam, 1896 - Eindhoven, 1976).

 Nederlands bedrijfsleider en diplomaat; verstrekte aan het begin van de Tweede Wereldoorlog in Litouwen duizenden Joden valse papieren, waardoor ze uit handen van de nazi's bleven.

Nathan Gutwirth, 

Met deze man was het allemaal begonnen, destijds:

 Zwartendijk kreeg in die dagen bezoek van Gutwirth, een joodse student aan een Talmoedschool, die hem vroeg om een visum voor Curaçao. Hij wilde weg uit Europa, nu de nazi’s en ook de sovjets oprukten en Polen al bezet hadden. De consul deed navraag, maar een visum voor Curaçao bleek niet te bestaan. Alleen was er toestemming nodig van de gouverneur van het eiland. Door een slimme list kon Zwartendijk hem toch helpen. Hij schreef in Gutwirth’s paspoort: ‘Het Nederlandse consulaat verklaart dat er voor Curaçao geen visum nodig is.’ Dat er wel toestemming van de gouverneur van Curaçao nodig was, heeft hij expres weggelaten. Na Zwartendijks actie stonden er al snel lange rijen joden op de stoep van het Nederlands consulaat. 

Dit is Zwartendijk met zijn kinderen Edith en Jan, destijds in Kaunis. . Er was nog een jonger zoontje, Rob.

Brokken vertelt de geschiedenis meer als een roman dan als feitelijke geschiedenis:

"En dan is het 6 uur ’s avonds, 29 mei 1940. De Nederlandse gezant in Riga belt hem op. Of hij consul wil worden. Zwartendijk zegt ja, met als gevolg dat hij de daaropvolgende maanden wordt overstelpt met wanhopige mensen die via Litouwen aan de greep van de Nazi’s proberen te ontkomen. Hij bedenkt dat hij een visum voor Curaçao kan uitschrijven en met behulp van de Japanse consul ontstaat er een vluchtroute die duizenden mensen hoop en een uitweg biedt. Dat levert hem de bijnaam ‘De engel van Curaçao’ op."

Met visa zoals deze hielpen Zwartendijk en Sugihara vele duizenden Joden te ontkomen uit handen van de nazi's. Het werd een lange route, via de Trans Siberië spoorlijn. 

Bovenstaand visum is van 1940, met een handtekening van Jan Zwartendijk. 

Trans-Siberië Spoorlijn.

Hier lag de kiem voor Brokkens onderzoek, toen hij in de tachtiger jaren iemand ontmoette die dezelfde reis in omgekeerde richting maakte die ze als kind in de oorlog met haar ouders maakte. 

Zwartendijk werkte met zijn 'ontsnappingsroute' samen met de Japanner Chiune Sugihara.

Chiune Sugihara (1900-1986)

 Japans diplomaat die als vice-consul voor Japan werkte in Kaunas, Litouwen.  Tijdens de WO-II hielp Sugihara ongeveer 6000 Joden om Europa te ontvluchten door hen transitvisa af te geven, zodat ze door Japans grondgebied konden reizen. Daarbij zette hij zijn baan en het leven van zijn gezin op het spel.

By the way: 

Het jaar 2020 is "Het jaar van Chiune Sugihara" in Litouwen. Er wordt geschat dat maar liefst 100.000 mensen die vandaag leven, de afstammelingen zijn van de ontvangers van Sugihara-visa.

Joodse vluchtelingen bij het Japanse consulaat in Kaunas, zomer 1940 © balticasia.lt

Kinderen in het Joodse getto van Sjanghai

Een mooi gedeelte van De Rechtvaardigen gaat over de Joodse gemeenschap in Sjanghai. De mensen die op de vlucht zijn voor de pogroms en het toenemende antisemitisme, vinden in Sjanghai een Joodse bevolking die zich nog vrijelijk kan bewegen. Er wordt veel geld verdiend in de opiumhandel waarmee daarna rederijen, banken, warenhuizen en hotels zijn gefinancierd. Magnaat en Iraakse Jood Victor Sassoon betaalt in 1939 170.000 dollar voor de opvang van vluchtelingen, geld dat hij verdient met de meer dan duizend panden die hij in Sjanghai bezit.

Sir Victor Sassoon, 1881-1961; 'playboy van het oosten' was zijn bijnaam.

Ik geef nog wat belangrijke plotgegevens: 

MS St. Louis, omringd door kleinere schepen in thuishaven Hamburg. 

In 1939 vervoerde deze Duitse oceaanstomer meer dan 900 Joodse vluchtelingen uit nazi-Duitsland met de bedoeling te ontkomen aan de nazi's. Kapitein Gustav Schröder probeerde in Cuba van boord te gaan, maar kreeg geen toestemming. Vervolgens voer hij naar de Verenigde Staten en naar Canada, die ook allebei weigerden de vluchtelingen op te nemen. Terug in Europa werden uiteindelijk de mensen verdeeld over Frankrijk, Groot-Brittannië, Nederland en België. Er wordt geschat dat uiteindelijk toch een kwart van hen zal zijn omgekomen in de vernietigingskampen. 

De tocht met de St. Louis wordt ook wel 'The Voyage of the Damned' genoemd. 

Frits Philips (1905-2005)

Nederlands industrieel, bestuursvoorzitter Philips. 

De feiten naspeurend die voorkomen in dit boek, kwam ik uiteraard ook uit bij Philips, daar Zwartendijk in Kaunas bij Philips werkte. 

Frits Philips heeft ook Joden gered - ik meen dat dat ook verteld wordt in het boek - maar de rol van het Philipsconcern in de oorlog - en daarmee ook die van Frits Philips - kent ook geheimen (zie dit artikel Philips Geheimen). Voor mij nu te ingewikkeld om precies uit te zoeken. Wat was er precies met de werkzaamheden die in kamp Vught voor Philips werden verricht? Waarom gaf de Philipsleiding in Londen geen toestemming om Joden van de Duitsers vrij te kopen (wat moet ik van het argument denken dat de Duitsers niet gespekt mochten worden?!)

Zeker is wel, dat Frits Philips een Yad Vashem-onderscheiding gekregen heeft. Net als Zwartendijk overigens, en als Sugihara. 

Ik verwijs naar een artikel in De Groene van 1996. Ik citeer daaruit: 

Er zijn tienduizenden, zo niet honderdduizenden militairen gedood door legers en vliegtuigen die van Philips-apparatuur waren voorzien. Bovendien werden elke dag dat het naziregime zich langer kon handhaven in concentratiekampen als Auschwitz duizenden mensen vermoord.
Gezien de rol die Philips-produkten bij opbouw en onderhoud van de oorlogsmachinerie van het Derde Rijk hebben gespeeld, gezien de leidende rol van Frits Philips in de jaren dertig bij de ontwikkeling van nieuwe produkten en bij de internationalisering van het bedrijf en gezien de enorme produktie van radiobuizen ('dat was hun bottleneck!’) in Eindhoven voor de Wehrmacht lijkt mij niet onwaarschijnlijk dat Frits Philips persoonlijk de Tweede Wereldoorlog met maanden heeft verlengd. De netto verdienste van Frits Philips als mensenredder kan dan ook niet anders dan negatief worden genoemd, zijn kersverse Yad Vashem-medaille ten spijt.

0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0

Yad Vashem is de officiële herdenkingsplaats in Jeruzalem voor zowel de zes miljoen omgekomen Joden, de omgekomen kinderen, + de zogenaamde Rechtvaardigen. Yad Vashem betekent gedenkteken (lett.: hand) en naam en is ontleend aan Jesaja 56:5 in de Bijbel.

Hall van de Namen. Yad Vashem. Hier zijn de namen en persoonsgegevens van de zes miljoen Joden opgeslagen. 

Jeruzalem, Nederlandse gedenkplaat 'Muur van de Rechtvaardigen.'

Medaille die bij de onderscheiding Rechtvaardige onder de volkeren hoort.

Volgens de joodse traditie zouden niet-joden die zich aan de wetten van Noah houden, aanhangers zijn van het Noachidisme en worden beschouwd als rechtvaardige heidenen. 

Monument Loods 24 (op de Kop van Zuid) en Joods Kindermonument in Rotterdam. De 14 hier aanwezige lindebomen zijn in november 1997 geplant ter herinnering aan de ongeveer 2300 door Jan Zwartendijk geredde Joden.

Bovenstaand monument kwam ver na de dood van Zwartendijk. Helaas heeft hij bij zijn leven geen erkenning gekregen voor zijn moedige daden. Hem werd na de oorlog door een topambtenaar van minister Joseph Luns te verstaan gegeven 'dat hij niet conform de consulaire richtlijnen had gehandeld en dat hij daarom niet in aanmerking kwam voor een lintje'.

Zijn dochter Edith Zwartendijk (91) zag hem aangeslagen thuiskomen. Ze zegt daarover in het boek: "Die onderscheiding kon hem niks schelen. Maar dat hij een uitbrander kreeg, vond hij vernederend."

Brokken verwijst fijntjes naar het NSB-lidmaatschap (dertiger jaren) van Joseph Luns, die ten tijde van de reprimande minister van BZ was. 

Jan Brokken, auteur. 

Onder DEZE LINK is de uitzending van VPRO-Boeken van 2018 te zien. Heel leuk, die oude uitzending + informatief. 

Nog wel een paar puntjes van kritiek: 

Ik miste in het boek een register, en een bibliografie. Ook dat maakt dat het meer het uiterlijk heeft van een roman. Maar Brokken heeft wel degelijk veel archiefonderzoek verricht, waarover hij achterin het boek verantwoording aflegt. Zijn bronnen zijn veelal persoonlijke contacten en privé-archieven. 

Voor mij was het boek ook te breedsprakig, en bood het te veel plots. Ik heb er hier maar enkele weergegeven, het boek is veel rijker. 'Het zijn alleen zoveel personages dat het vlechtwerk soms te stug wordt om lekker door te lezen', meldt Het Biografieportaal.