Andrej Roebjlov, Tarkovski, 1966.

Andrei Rjoebjlov, poster.

Door deze film heb ik kennis gemaakt met twee grote Russische kunstenaars: Andrej Tarkovski en Andrej Roebjlov.

Tarkovski kende ik alleen van naam, via mijn vriendin Geert. Ik kwam zijn naam laatst tegen bij De Antichrist, van Lars von Trier. Deze droeg zijn film op aan Tarkovski.

Roebjlov was een Russische iconenschilder, hij leefde van circa 1360 tot 1430. Hij geldt als de grootste Russische iconenschilder. In 1405 schilderde hij in de Oespenski-kathedraal in het Kremlin, samen met Feofan de Griek.

Twee iconen van Feofan de Griek.

In 1408 beschilderde hij met Daniil Tsjorni de Oespenski-kathedraal in Vladimir. In 1425 de Drie-eenheidskathedraal van het lavra in Sergiv Posad. Het laatste deel van zijn leven woonde en werkte hij in het Andronikov-klooster in Moskou. De icoon van de Heilige Drie-eenheid is het enige dat met zekerheid aan Roebjlov alléén toegeschreven kan worden. Het hangt nu in de Tretjakov galerij in Moskou. Roebjlov is door de orthodoxen heilig verklaard.  

Icoon van de Heilige Drie-Eenheid

Tarkovski

Het script voor de film werd geschreven door Tarkovski en Andrej Kontsjalovski. In 1966 stond de film nog onder Sovjetcensuur, men oordeelde hem als te wreed, en stond alleen een gecensureerde versie toe. Een ongecensureerde werd het land uit gesmokkeld.

Overigens zijn twee ogenschijnlijk wrede scenes met hulpmiddelen gefilmd: een in brand staande koe had in werkelijkheid beschermende asbestplaten op de rug; een van de trap vallen paard was in werkelijkheid al dood(geschoten) toen het viel, en bestemd voor de slacht.

De film volgt Roebjlov vanaf circa 1400. Hij vertrekt met twee andere monniken uit het klooster om te gaan schilderen.

Andronikov klooster Moskou, waar de drie monniken vandaan komen.

We zien hoe in het land sektes optreden, maar vooral Tataren binnenvallen.

Tataren, uit Azië of Turkije. Vechtjassen die gewoon kwamen stelen.

Het beeld dat Tarkovski geeft van begin 15e eeuws Rusland is prachtig. Allemaal zwartwit beelden, het regent voortdurend.

Misschien hield Lars von Trier ook wel zo van dit landschap.

Het gaat Roebjlov voornamelijk om de kunst. Het is een zachtaardig mens, hij wil de mensheid vertroosten.

Tarkovski is erop uit, de vragen rond het kunstenaarschap te bespreken in deze film. Het mooist doet hij dat met het verhaal van de klokkengieter.

Maar eerst: het begin van de film: prachtig! Een man stijgt op in een zelfgemaakte ballon. Ook hier gaat het om de creativiteit.

Man stijgt op aan eigengemaakte ballon.

Op mij maakte het stuk van de klokkengieter het allermeeste indruk. Helaas heb ik daar geen foto's van kunnen vinden.

Na de inval van de Tataren, en na het verlies van het idiote meisje, die met de Tataren meeging (nadat Roebjlov haar uit hun handen gered had) moet er voor de kerk een klok gegoten worden. Een jonge man vertelt, dat hij het geheim van zijn vader kent, die heeft hem verteld wat de koperlegering was voor hij stierf. We zien nu het produktieproces van de enorme klok: een gat graven, zilver en andere metalen vergaren, smelten, leem zoeken... De metalen worden gesmolten, de leem erom heen gehuld, en ten slotte de huls gebroken. Er komt een geweldige klok met een enorme klank tevoorschijn.

Maar de jonge klokkengieter huilt, en bekent aan Roebjlov dat zijn vader hem nooit het geheim onthuld had.

Ook hier dus weer een kunstenaar aan het woord.

Ik geef nu wat plaatjes uit de film. Met als opmerking, dat er veel paarden in voorkomen. Men zegt dat paarden voor Tarkovski symbool stonden voor het leven.

Gezien vanuit de ballon

Een van de vele paarden; deze lekker rollend op de rug.

Aldoor die regen...

Potsenmaker; valt later in de film de monniken aan, omdat hij denkt dat ze hem verraden hebben.

Roebjlov kijkt naar buiten, ziet bojaren, hogergeplaatsten, die de potsenmaker meenemen.

Feofan met een werk van zijn hand.

Hier wordt het kruisigen van Jezus uitgebeeld.

Roebjlov aan het werk.

Het idiote meisje doet haar intrede in de kerk waar Roebjlov werkt.

Roebjlov doodt zelfs een man om het meisje te beschermen. Hierna zwijgt hij gedurende vele jaren.

Beeld van de klokkengieterij, het smelten van de metalen.

Hier huilt de klokkengieter in de armen van Roebjlov. R. spreekt eindelijk weer, troost hem.

Terwijl de hele film in zwart-wit was, is alleen het slot in kleur. Tarkovski toont hier enkele iconen van Roebjlov.

Ik heb de onderstaande op internet gevonden, ze komen niet precies overeen met die welke Tarkovski laat zien.

De Verlosser

Christus Pantocrator

Aartsengel Michaël 

Moeder van God 

De verrijzenis: afdaling in de hel.

Trailer

Laatste tien minuten van de film; als enige in kleur, met de ikonen van Roebjlev

Wikipedia geeft een goede samenvatting, per hoofdstuk. Het hielp mij de film te kunnen bekijken. Ik deed het eerst per half uur, ten slotte toch langer. De muziek irriteerde Ton soms.

Nog enige geschiedkundige informatie: 

The Cathedral of the Annunciation was built by architects from Pskov in 1484-1489 as part of Grand Duke Ivan III's plans for a large-scale renovation of the Moscow Kremlin. It was built on the spot of an older 14th-century cathedral of the same name, which had been rebuilt in 1416. This older cathedral in turn had replaced a previous wooden church from the 13th century that had fallen victim to the frequent fires in the Kremlin. 

Afbeelding van Iwan de Verschrikkelijke, een Bojaar uit de 16e eeuw. Bojaren waren feodale aristocraten, wat bij ons in het westen de ridders waren.

Tataren waren van oorsprong een Mongools, later Turks volk.

Gouden Poort, Vladimir; in Vladimir heeft Roebjlov veel gewerkt.

Demetrius- kathedraal, Vladimir 

In een museum, klok gegoten in een mantel van leem.

Prent oude klokkengieterij

Klokkengieterij Museum Heiligerlee. Rond 1400 in Rusland ging dit allemaal met de hand, in een diepe kuil in de grond. Heel indrukwekkend primitief. 

Dan nog over Tarkovski zelf:

Ik lees in Wikipedia, dat Tarkovski in zijn films kritiek uitte op het Sovjetbeleid, dat kunstenaars geen vrijheid gaf. Roebjlov de film)  is het land uitgesmokkeld, en anders dan in Rusland, werd Tarkovski in Cannes uitgeroepen tot meesterregisseur, om deze film!

Zijn films zijn expressionistisch-psychologisch van aard, met veel metaforen en symboliek. (Ik denk nu aan de kruisweg, en een de klokkengieter). Zijn films gaan altijd over eenzame figuren, die door de een of andere gebeurtenis gaan nadenken over zingeving of spirituele verdieping.

Er zit ook altijd veel autobiografisch materiaal in verwerkt. Tarkovski geldt als een moeilijk, en ontoegankelijk filmer.  Hij leefde en werkte van 1932 tot 1986.

Een curiositeit op YouTube vond ik onderstaande film: het is een wandeling door de Tretjakov-galerij in Moskou. Een gigantisch museum, waar iemand met een camera doorheen zwalkt. Nergens commentaar bij, een muzikaal behangetje eronder. De laatste tien minuten ongeveer zijn voor de iconen. Ik zie wat bekende werken, maar het beroemde icoon van Roebjlov zie ik niet.

 

Voor de curiositeit: zie vooral de laatste tien minuten voor de iconen. Waarschuwing: echt wijzer word je er niet van!



Chavela Vargas, 1919 - 2012

Hoes

Chavela werd geboren als Isabel Vargas Lizano te Costa Rica, maar staat bekend als Mexicaans zangeres van rancheras. Die naam komt van ranch, en is een type lied dat in de twintigste eeuw ontstond tijdens de Mexicaanse revolutie. 

Vargas trad altijd op in zo'n rode Mexicaanse poncho

De rancheros waren echte volksliederen, men opponeerde ermee tegen de muziek van de elite. Het ritme kan 2/4, 3/4 of 4/4 zijn. De begeleiding is dikwijls gitaar, anders viool, trompet of accordeon. Bij Chavela gitaar.

Thema's zijn de liefde, patriottisme of de natuur.

Chavela was bevriend met de regisseur Almodóvar. Haar lied Tú me acustombraste is te horen in zijn film Babel.

Still uit de film Babel, met muziek van Chavela Bargas.

Ik was zelf nooit op deze muziek gekomen, maar we hebben een cd te leen van Marianne, van de Spaanse les van Ton. De muziek viel ernorm op: deze vrouw heeft een enorme expressie, en ze schaamt zich nergens voor: jezelf zó durven uiten als zij doet op de cd  antología.... Heel apart (ja, soms schiet ik in de lach, zonder haar belachelijk te willen maken) en gedurfd.

Piense en mí. 

 

Se me olvidó otra vez. (Met beelden uit Mexico.)

Haar stem wordt geprezen als 'de bittere stem van de tederheid', ("la voz aspera de la ternura").

In haar jeugd heeft ze een tijd als man geleefd, alcohol drinkend, sigaren rokend, ze liep zelfs met een geweer.

De rancheras waren typisch macho-liederen, door dronken mannen vertolkt, als je dronken was kon je voor je verdriet uitkomen. Misschien heeft dat haar geholpen zich zo te gedragen.

Ze had een groot alcohol-probleem, waar ze vanaf is geholpen door de Indianen. Ze heeft toen vijftien haar lang niet gezongen, maar maakte daarna een come-back.

Op haar 81e kwam ze ervoor uit, dat ze lesbisch was.  Er wordt gezegd dat ze een verhouding heeft gehad met de schilderes Kahlo.

 

Dit alles zegt niets over haar muziek. Hooguit karakteriseert 'la voz aspera de la ternura' die een beetje.

Ik was echt stomverbaasd over haar durf; ze schaamt zich niet zo gek mogelijk te zingen, de expressie is over de top, en toch is het indrukwekkend, boordevol emotie.  

Ze is een van de grote muzikale mythes van Mexico; behalve Kahlo had ze vele beroemde minnaressen. Het is soms moeilijk te geloven dat de stem die van een vrouw is.

 



 

 

Archibaldus van Oostzaan, Daan Zonderland

Ook op het hieronder overgeschreven gedichtje werd ik opmerkzaam gemaakt door zwager Evert. Omdat mijn dochter en schoonzoon in Oostzaan gaan wonen, heb ik me het boekje waar het in staat maar antiquarisch aangeschaft. Hierin staan méér avonturen van Archibaldus van Oostzaan.

 

De bloemlezing: Er zwom een garnaal door het Kattegat.

Archibaldus en Johanna in gelukkiger tijden.

 

Archibaldus van Oostzaan

Leefde in de vreemde waan

Dat Johanna zijn gravin

Last kreeg van een onderkin.

.....last kreeg van..... 

Eens, toen zij aan tafel zaten,  

vroeg hij: 'Heb jij in de gaten

Dat bij jou de onderkinnen

Nu in alle ernst beginnen?      

         

... toen zij aan tafel zaten...

Had de stakker maar gezwegen

Of althans een kans gekregen

Om nog naar zijn zwaard te grijpen

Of om tijdig uit te knijpen.

 

... om naar zijn zwaard te grijpen.

Doch reeds vloog hem de puree

Om de oren. De hachee

Volgde en de jonge peentje

En het bordje met de beentjes.

..... de puree, de hachee.... 

de peentjes

het bordje met de beentjes

Zelfs de gouden soepterrien

Wou Johanna niet ontzien,

Nu een deel van haar fysiek

Blootgestaan had aan kritiek.

... en de gouden soepterrien

Oeps!

Daan Zonderland schreef vele onzinversjes, light verse. Tegenwoordig wordt hij beschouwd als ondergewaardeerd, zie het volgende citaat: 

 

In de Humo stond laatst een interview met Hugo Matthysen, die in een tussenzin vertelde dat Benno Barnard en hij er op de Boekenbeurs achtergekomen waren dat hun gezamenlijke literaire wortels lagen bij Daan Zonderland, en dan met name de boeken over Professor Zegellak. De ontregelende, bizarre humor van Zonderland was zijn tijd waarschijnlijk ver vooruit, want zijn boeken verschenen lang voordat Monty Python op het toneel zou verschijnen. De taalgrappen en de ongebreidelde fantasie blijken ook bij herlezing van de boeken nog steeds een brede grijns op te roepen. Dat geldt voor alle boeken over Professor Zegellak, alle boeken over Jeroen, Knikkertje Lik en ook voor zijn Redeloze Rijmen. Klassiekers, die op dit moment helaas alleen tweedehands te vinden zijn.

Uit: Moor's Magazine.

 

Een jonge, en een oudere Daan van der Vat 

Daan Zonderland was het pseudoniem van Daan van der Vat. Hij werd geboren in Groningen, en studeerde Engelse taal- en letterkunde. Behalve gedichtjes schreef hij ook journalistieke stukjes, en kinderboeken. Hieronder bijvoorbeeld de boeken over Professor Zegellak, Jeroen, en Knikkertje Lik.

Van der Vat liep een benoeming tot hoogleraar in Amsterdam mis, omdat hij een tijdje lid geweest was van Zwart Front, een antisemitische, fascistische organisatie.

Hij was getrouwd met een Engelse, Kathleen. Ze kregen samen één zoon, Dan van der Vat. Deze woont en werkt als historicus in Engeland. Hij publiceerde onder andere een boek over zijn moeder, over haar herinneringen aan Nederland onder Hitler-Duitsland.

Het boek dat de historicus Dan van der Vat schreef, over de herinneringen van zijn moeder aan Nederland onder de bezetting. 

Dan van der Vat, zoon van Zonderland, en historicus, heeft een website. Hij heeft onder andere deze interessante publicatie op zijn naam:

Een onderwerp dat mij zeer ter harte gaat.  

Zoon Dan, woont te Engeland, historicus. 

Een korte levensschets van Daan Zonderland is te vinden in de Wikipedia.

 

 

 

 

Agora, Alejandro Amenábar, 2009.

Hoes

Alejandro Amenábar regisseerde onder andere de film The Others, uit 2001. Ik heb die film destijds met plezier gekeken. Verder is hij bekend van Abre los Ojos, waarvan een remake is gemaakt door Tom Cruise, als Vanilla Sky; en ten slotte van Mar Adentro, met Javier Bardiem.
Altijd weer leuk om een Spanjaard aan het werk te zien; eigenlijk nog leuker als de taal ook Spaans is - maar dat is noch in The Others, noch in Agora het geval.

Agora is een historische film, hoofdpersoon is Hypatia, een vrouwelijke wiskundige uit de vierde eeuw na Christus.  Behalve wiskundige was zij filosoof en astronoom. Zij had totaal geen belangstelling voor de liefde, was enkel geïnteresseerd in de wetenschap.

Hypatia hier als lerares, de (fictieve) slaaf Davis (links) achter haar.

Zij had veel leerlingen, waaronder Orestes, Davis en Synesius. Alle drie verliefd op haar, maar zoals gezegd, zij houdt zich bij haar wetenschap.

Hier staat ze op het punt te ontdekken dat de zon in het centrum staat, en dat de baan van de aarde niet rond maar elliptisch is.

Het is de tijd van de eerste christenheid. Meestal wordt die erg mooi voorgesteld, in werkelijkheid was dat een obscurantistische tijd. De christenen wilden helemaal niet aan  wetenschap doen, zij meenden dat Christus snel zou terugkeren op aarde. Omdat hij de Waarheid had gebracht, een Nieuwe wereld, verwachtten zij niets meer van oude wetenschappers, noch van enig nieuw onderzoek. Dat staat dus recht tegenover de opvattingen van Hypatia. Zij verdedigt de grote bibliotheek in Alexandrië, waar men poogde al de wijsheid van de hele wereld bijeen te brengen. Maar de bibliotheek gaat in vlammen op, tegen de macht van de agora (dit is de openbare ruimte, eigenlijk de markt waar het volk samenkomt) is geen kruit tegen gewassen. Wég met de heidenen!

Hypatia met haar vader, die de bibliotheek heeft helpen oprichten

Ook anderszins kruipt het nieuwe geloof in opvattingen van het gehele leven door, als een soort gif. Zo stelt Amenábar het voor, maar de huidige wetenschap geeft hem daarin gelijk. Het is vreselijk te zien, hoe groot de overeenkomst is tussen christendom toen en radicale islam nu. Geen beeld, geen stukje cultuur is veilig voor zulke mensen. Christenen vonden het ook helemaal niet nodig, om steden te onderhouden.... alles was immers op het hiernamaals gericht. Het was toen wat we nu 'een achterlijke godsdienst' noemen. Én gericht tegen vrouwen.

Een deel van de papyrusrollen. Enkel de rollen die gelijkenis hebben met het christendom (zoals werken van Plato) werden bewaard. 

Amenábar is een atheïst, net zoals Hypatia.
Hypatia wordt uiteindelijk op een gruwelijke manier vermoord door de christenen, atheïsme werd als een gevaar gezien. Orestes, de Romeinse gouverneur in Egypte, stond te veel onder haar invloed. Ze wordt beschuldigd van hekserij.

Rachel Weiss speelt Hypatia

Deze Cyrillus, later kerkvader, speelde een verschrikkelijke rol in het ten onder brengen van Hypatia: gewoon zeggen dat in de bijbel staat dat vrouwen ondergeschikt zijn. Zo moest Orestes, Romeins gouverneur van Egypte, zich van haar ontdoen.

Orestes staat onder grote invloed van Hypatia. Toch verraadt hij haar, onder invloed van Cyrillus.

Hoe waarheidsgetrouw is de film Agora? Dit is heel interessant om te lezen; want natuurlijk klopt niet alles: de historische Hypatia was ouder toen dit alles speelde. Maar het gaat Amenábar vooral om het obscurantisme van de christenen, en dat is wel degelijk historisch waar.

De echte Hypatia was te dien tijde vermoedelijk 50 of 60.

Nog een artikel over de waarheidsgetrouwheid van de film. Behalve heidenen (geleerd, cultureel, met een enorme erfenis aan beschaving) spelen de Joden een rol in deze film. Opmerkelijk dat zij ook hier te lijden hebben onder progroms, de christenen verdrijven hen. Maar zij stenigen zelf ook. Ik heb in de recensies niet speciaal iets over hun rol terug kunnen vinden.
De Recensie door Roger Ebert is zoals altijd ook weer interessant.

                       Hypatia met vader                                                Hier met Orestes

Een zeer jonge, verliefde slaaf.

De trailer

De regisseur, Alejandro Amenábar.

Birds, Horrorverhalen; Daphne du Maurier en anderen, 1984.

Een uitgave met andere griezelverhalen; mijn editie + het origineel.

Na de film Birds van Hitchcock uit 1963 vond ik het uiteraard leuk om het verhaal van Daphne du Maurier er weer bij van stal te halen.
Ik moest het mijzelf antiquarisch aanschaffen.
Het verhaal waardoor Hitchcock zich liet inspireren is veel leuker, vind ik  Zoals meestal 'het boek beter dan de film is.'
Niet één stad wordt bedreigd, het hele land. De radio raakt uit de lucht als de aanvallen van de vogels voortduren. De plek waar het zich afspeelt is ook niet aan een baai, maar op een schiereiland.
Eerst komen de kleine vogels dreigen, dan de grotere, ten slotte de roofvogels.
En nog iets: de vogels trekken zich terug bij eb; vallen steeds opnieuw aan bij vloed. Dat geeft Nat Hocken de gelegenheid beschermende maatregelen te treffen, zoals voedsel en hout inslaan, de ramen en de schoorsteen barricaderen. Zo overleeft hij het, met zijn dochter Jill, zijn zoontje Johnny en zijn vrouw
Zijn buurman, de boer Trigg, denkt er veel te gemakkelijk over en komt daardoor natuurlijk om het leven, samen met zijn vrouw. Nat kan daardoor alles van diens erf halen om de barre tijden door te komen.
Het einde blijft open.

Misschien moest ik nu óók nog maar eens Rebecca herlezen. Dat boek werd ook verfilmd door Hitchcock.
Even een anekdote over Rebecca:
Zeer waarschijnlijk heeft Daphne du Maurier plagiaat gepleegd. Er bestaat een Braziliaans boek van de schrijfster Carolina Nabuco, getiteld A Sucessora. Het heeft dezelfde thematiek als Rebecca, en Nabuco beschuldigde Du Maurier dan ook van plagiaat. Dat ontkende Du Maurier natuurlijk, maar het schijnt wel zo te zijn dat aan Nabuco flink wat geld is aangeboden.
Nu ja.
Mijn moeder was een liefhebster van Du Maurier. In de kast stonden bij ons Rebecca, en Jamaica Inn. Misschien ook Rachel, dat in het Engels My cousin Rachel heette.

Het oorspronkelijke verhaal voor Rebecca?

Hier, op latere leeftijd, is zij 'Dame Du Maurier.'

Hier de jonge uitgave. 

De rest van de verhalen was beslist vermakelijk om te lezen. Vooral het verhaal Zwarte Kunst van Fredric Brown - slechts anderhalve pagina lang! - gaf mij veel plezier: een koppel gaat scheiden, maakt ruzie om geld- en boedelscheiding. Zij gelooft in voedisme, en zal hem een hartaanval bezorgen door middel van een wassen poppetje met zijn haren. Hij gelooft er immers toch niet in? Nou, als het niet werkt mag hij alles hebben; zo ja, dan is alles voor haar.

Zo geschiedt; zij stoot de pen in het poppetje. Dan volgt de slotzin:

 

Meneer Decker was verbaasd, maar eerder verheugd dan berouwvol. Hij had nooit geloofd in zwarte kunst, maar aangezien hij een voorzichtig man was nam hij nimmer risico's. Bovendien had het hem altijd al geïrriteerd dat zijn vrouw haar haarborstel zo zelden schoonmaakte.