De Balkan: Nationalisme, Oorlog en de Grote Mogendheden, 1804-1999. Misha Glenny.

Omslag van het Engelstalige boek. 

Aan het begin van de negentiende eeuw waren er nog nauwelijks steden op de Balkan; het waren voornamelijk dichte bossen, met enkele kleine steden en nog minder grote. De grote steden waren garnizoensplaatsen van de Turken. Op het land leefden voornamelijk boeren die leefden van varkensteelt. Hun landbouw was verder zelfvoorzienend. Er was geen industrie, de handel was alleen langs de kustlijn. Het levenstempo was langzaam.

De term 'Balkan' komt voor het eerst op in 1807, hij werd geïntroduceerd door een Duitse geograaf.

Glenny begint zijn beschrijving van de Balkan rond die tijd, omdat toen de Eerste Servische Opstand plaats vond. Dat betrof trouwens géén opstand tegen de Sultan, maar tegen de janitsaren, elitetroepen van de sultan, die een wanbeheer voerden. Steeds meer mensen sloten zich bij bandietenbendes aan om de janitsaren te ontvluchten.De Serviërs wilden een modernisering van de Turkse regering, zodat de rust in het land kon terugkeren.

Als snel volgde een Tweede Servische opstand. De plaatselijke leiders hadden weliswaar de leiding overgenomen van de janitsaren, maar zij waren net zo slecht voor de boeren. 

Door allerlei Europese verwikkelingen bemoeiden de grootmachten zich ook met de Balkan, onder andere door de strijd van Napoleon met Rusland. Glenny betoogt dat dat altijd de weg geweest die de verschillende oorlogen in de Balkan zijn gegaan: Rusland, Engeland, Oostenrijk-Hongarije en Duitsland gingen zich ermee bemoeien. Meestal ten nadele van de Balkanstaten zelf. Bij alle vooroordelen van het westen tegenover de Balkan wordt die eigen invloed stilzwijgend vergeten.

 

Ik beperk me tot het eerste stukje van dit boek, dat de oorspronkelijke titel draagt: The Balkans. Het geldt als het belangrijkste boek over de Balkan. Er staat heel veel in, het écht lezen vergt een hele studie.
Glenny is historicus en journalist, in de negentiger jaren ten tijde van de Joegoslavië-oorlog was hij correspondent aldaar, eerst voor The Guardian, later voor de BBC. Glenny  schreef verder de boeken:

The Fall of Yugoslavia, McMafia en DarkMarket (over cyber-diefstal).

Ik begon aan De Balkan (ik kon het met moeite bemachtigen in vertaling!) vol goede moed, maar ik heb het niet uit gekregen. Het is héél interessant is, maar ook héél erg veel! Ik besloot ermee te stoppen toen ik bijna op de helft was. Het kost me ook te veel tijd om een behoorlijke samenvatting te geven, ik beperk me hier tot een paar zaken waardoor ik getroffen was:
- De overheersing door de Turken. In de tijd die het boek beslaat was die er sinds lang, en bleef bestaan tot aan het begin van de twintiger jaren in de 20e eeuw. Toen kwam er een einde aan het Osmaanse Rijk. Waar de Turken regeerden, gold de Islam als de 'beste' godsdienst, met de meeste rechten. Joden en christenen waren per definitie ondergeschikt aan de islamieten. Het hoefde niet altijd te betekenen dat ze onderdrukt werden, of het slecht hadden. Maar vaak toch weer wel.
- De positie van de boeren. Zij waren meestal het kind van de rekening.  Het heeft heel lang geduurd voor hún rechten erkend werden. Zij waren degenen die de pacht moesten opbrengen, in de vorm van de producten die ze voortbrachten. Soms stierven ze zelf van de honger.
- Banditisme; schurken speelden een officiële rol in de regering, bijvoorbeeld tijdens de machtsperiode van de janitsaren, en ook na de Servische opstanden. Zij hadden onder meer het recht de pacht op te halen.

Ali Pasja, 1741-1822, omhooggevallen roverhoofdman, werd Pasha (heerser) over quasi-onafhankelijk rijkje;  ongeveer het huidige Albanië.

- Godsdienst en familie waren de bindende factoren in de gemeenschap, geen etniciteit, ook niet de taal. De zogenaamde millets waren geloofsgemeenschappen in het Osmaanse rijk.
- Het boek De Krimoorlog kreeg een diepere dimensie toen ik over diezelfde periode las in dit boek van Glenny.
- Elk Balkanland heeft zijn eigen geschiedenis, en Glenny geeft ook per land aandacht aan elke periode: Roemenië, Bulgarije, Servië, Kroatië, Bosnië, Herzegowina,  Montenegro, Macedonië, Griekenland, Albanië. Vergeet ik er nog een of meer??
- Zoals in elke oorlog worden ook hier de meest gruwelijke daden gepleegd. Soms zo erg, dat zelfs Glenny het niet noteren wil. De aantallen doden zijn niet voor te stellen.
- Er zijn onnoemelijk véél oorlogen gepleegd. Ik noem slechts de twee Balkanoorlogen, de Eerste in 1912-1913, de Tweede in 1913. Verder veel opstanden.
- Qua ingewikkeldheid kan het haast niet erger dan in dit gebied. Godsdienst, nationalisme, etniciteit, corruptie, maar ook (later) socialisme en communisme. En om het allemaal nog erger te maken werd in deze soep nog de inmenging van de grote mogendheden geroerd: Oostenrijk-Hongarije, Duitsland, Rusland, Engeland, Frankrijk. Daar lagen imperialistische motieven aan ten grondslag.

De auteur

Reclamefilmpje voor het boek

Kaart van de Balkan

Abdülmecid I, regeerde van 1839 tot 1861.

- Opmerkelijk vond ik nog, dat bij de Vrede van Berlijn Bismarck - die zich 'de makelaar van Euopa' noemde -  zich niet anders dan arrogant gedroeg tegenover de Balkanstaten, en hun eisen stelselmatig negeerde. Daarin was hij niet de enige!

- Om te onthouden: ik zal het boek zeker nog eens raadplegen om de geschiedenis van één land, of van één oorlog, of één veldslag te bestuderen. Zo wordt er uitvoerig verslag gedaan van de strijd op de Dardanellen in de Eerste Wereldoorlog. Een verschrikkelijke veldslag, waarvoor Churchill verantwoordelijk was. 

Ook de Joegoslavië-oorlog van de negentiger jaren in de 20e eeuw komt aan de orde. 

Te veel geluk - Alice Munro, 2009 (2013)

Boekomslag

Alice Munro is schrijfster van verhalen; géén romanschrijfster. Dit is de derde bundel die ik van haar gelezen heb. (Voor de andere twee zie Lief leven en De liefde van een goede vrouw.)

Het blijft moeilijk haar verhalen te karakteriseren; er gebeurt namelijk zo veel in. Het maakt ze complex, en ik onthoud ze ook niet gemakkelijk. Hoe wordt je precies van de ene naar de andere gebeurtenis geleid? Het is soms moeilijk na te vertellen.

Munro schrijft in het verhaal Fictie dat een verhalenschrijfster niet helemaal voor vol wordt aangezien. Dat gaat natuurlijk ook over haarzelf:

'Een verzameling korte verhalen, geen roman. Dat is op zichzelf al een teleurstelling. Het lijkt het boek minder gezag te geven, alsof de auteur iemand is die zich aan het hek van de Literatuur vastklampt in plaats van er een veilige plek binnen te hebben verworven.'

Maar de waarheid is, dat de verhalen je naar een andere wereld trekken, zoals ik ergens las. Het zijn ook geen recht-toe-recht-aan verhalen, maar er zit altijd een verrassing in; iets bijzonders. Zo gaat het verhaal Fictie over een vrouw die in  een tweede huwelijk zit, en een vrouw ontmoet die een verhalenbundel heeft geschreven. Tot haar verrassing gaat dat verhaal over háár, want de schrijfster blijkt in het verleden een rol in het leven van die schrijfster gespeeld te hebben. Ze stuurt aan op een tweede kennismaking, maar de schrijfster is haar compleet vergeten, heeft dat stuk verleden achter zich gelaten. 'Het zou zo maar een verhaal kunnen worden,' besluit ze.

Indrukwekkend vond ik ook het verhaal Kinderspel. De ik-figuur Marlene ontmoet hier als kind een meisje dat geestelijk niet helemaal ontwikkeld is, Verna. Marlene en haar vriendinnetje Charlene lijken zo op elkaar dat ze 'de tweeling' genoemd worden. Marlene kan Verna niet uitstaan. Op een zomerkamp verdrinken ze samen Verna. Maar zoals ik het nu vertel, is het niet de volgorde van vertellen in het verhaal: Charlene duikt aan het eind van haar leven weer op in het leven van Marlene, op een heel bijzondere manier. Ze zoekt een biechtvader, een heel specifieke. Marlene doet al die moeite voor haar, en in dat verband krijgen we het verhaal te horen van wat zich ooit op dat zomerkamp heeft afgespeeld: de twee vriendinnen die het gehate 'simpele' kind onder water duwen.. De vraag die zij zich stelt, is of (iemand als) Verna toch niet het kwaad vertegenwoordigt. 'Een geheim soort toverkracht, een duistere bedoeling.' Ze geeft het kind zelf de schuld van haar anders-zijn, ziet ook dat volwassenen (haar moeder) zich superieur voelen boven 'de simpelen'. Het verhaal is hard, wel eerlijk.

Het titelverhaal ten slotte gaat over de Russische wiskundige en schrijfster Sofia Kovalevski. Het is het enige verhaal dat in een andere tijd speelt, en ook het enige dat zich buiten Canada afspeelt. Sofia was een beroemd wiskundige. Zij had zichzelf de wiskunde geleerd aan de hand van het behang op haar kamer (dit staat niet in het verhaal van Munro, ik heb het van internet). Omdat er geen geld voor echt behang was, hadden haar ouders er de differentiaalberekeningen van haar vader opgehangen. Sofia ontcijferde dit, en leerde zich het vak zo zelf aan.

De titel: Te veel geluk, slaat waarschijnlijk op het feit dat deze vrouw zo uitzonderlijk getalenteerd was, maar in een tijd leefde dat een vrouw nog niks mócht zijn. In elk geval geen hoogleraar. Ze trouwde met iemand alleen om naar het buitenland te kunnen. In Parijs werd ze opgeleid. Ze ging toch met haar man samenwonen, en kregen samen een dochtertje. Met haar man ging het bergafwaarts, hij pleegde zelfmoord.

Sofia zelf stierf op 41-jarige leeftijd aan de gevolgen van een ernstige griep (longontsteking?) die ze opdeed tijdens een lange reis.

Munro beperkt haar verhaal tot de laatste levensdagen van Sofia; met terugblikken.

Voor een interessante bespreking van het boek zie deze RECENSIE IN THE GUARDIAN.

Buste van Sofia Kovalevski

Postzegel van Sofia

Haar portret 

Oorspronkelijke uitgave van Te veel geluk.

De schrijfster.

Munro wordt 'de Tsjechov' van onze tijd genoemd. Haar verhalen gaan heen en weer in de tijd; de verhalen "embed more than (they) announce, reveal more than parade."

Munro kreeg in 2013 de Nobelprijs voor de literatuur. Daardoor werd ik op haar opmerkzaam gemaakt. Zij is Canadese en schrijft vooral over het Huron-gewest in westelijk  Ontario. Ze beschrijft de complexiteit binnen menselijke relaties, vaak vanuit het perspectief van een ouder iemand.

 

 

BEFORE THE DEVIL KNOWS YOU'RE DEAD Sydney Lumet, 2007

Heel spannende misdaadfilm, die 'Shakespeariaanse trekken' vertoont in het slot - citaat VPRO-gids.

Twee broers, Andy en Hank Manson, beiden in geldnood, besluiten de juwelierszaak van hun ouders te overvallen. De verzekering zal betalen, het zal nooit uitkomen wie de kraak gezet heeft. Maar dat pakt anders uit: Hank zet een ander in om de inbraak te plegen, en zijn moeder schiet die vent neer. Zelf sterft ze aan haar verwondingen. De rest loopt snel verder bergafwaarts met de mannen: ze worden gechanteerd door de zwager van de vermoorde inbreker, Andy valt door de mand op zijn werk na fraude, hij is verslaafd... De vader bekent Andy dat hij als vader tekort is geschoten, hij was er te weinig voor zijn zoons. Andy reageert verontwaardigd, omdat Hank, de jongste, altijd meer liefde heeft gekregen dan hij. Dan ontdekt de vader dat juist deze zoon Andy zijn visitekaartje heeft afgegeven bij een heler. Hij neemt wraak....

De film wordt niet-chronologisch verteld, steeds een klein stukje vanuit steeds een ander perspectief.

Prachtige rollen van Philip Seymour Hoffman (Andy), Ethan Hawke (Hank) en Albert Finney (vader Manson. 

Sydney Lumet stierf in 2011, Philip Seymour Hoffmann in februari van dit jaar.

Hoes Engels

Frans: andere titel

Spaans

Nog een andere (Portugees?)

Dit is Hank, een van de hoofdpersonen. Broer van Andy. Een slappeling in geldnood. Doet de stomste dingen omdat hij zich niet tegen de destructieve plannen van Andy weet te verzetten. 

Dit is de vrouw van Andy, en de minnares van Hank. (Marisa Tomei).

Eens per week het bed in met haar zwager.

Of ze beramen hier plannen, of het is al duidelijk dat ze zich flink in de nesten hebben gewerkt. 

Hier horen ze wat ze hebben aangericht: door hun roofoverval is hun moeder in het ziekenhuis terechtgekomen. Ze zal aan haar verwondingen sterven. 

Tja. Oen! (Maar wat speelt deze Hoffmann een geweldige oen!) 

Condoléances voor Mama. 

Hank houdt het niet uit hier. 

 Eenmaal in de nesten, wordt het al gauw veel erger. Chantage vanwege de dood van echtgenoot.

 Echtgenote vertrekt. Haar man zwijgt in alle talen. 

Het Shakespeariaanse gedeelte: na de ongewilde moord op hun moeder, ontdekt Vader dat het zijn eigen zoon was die hun juwelierszaak heeft beroofd, en de diamanten aan een heler had toegezegd. Die toonde hem het visitekaartje van Andy. Andy ligt gewond op de intensive care. Zijn vader vermoordt hem, na zo veel verraad. 

Trailer

Le Juge et l'Assassin, Bertrand Tavernier, 1975)

Hoes

Ik keek deze film op Arte. Hij kreeg vier sterren mee in de VPRO-gids. Het was lastig om hem goed te volgen, daar de Frans gesproken tekst in het Duits was na-gesynchroniseerd. Vooral als er gesprekken werden gevoerd werd het voor mij te moeilijk om precies de kwintessens eruit te halen. 

Links de serie-moordenaar Bouvier, rechts de rechter. 

De rechter met zijn minnares.

Bouvier met zijn geliefde Louise, aan wie hij de film lang brieven blijft schrijven.

Homoseksuele advokaat; geniet van het spel tussen de twee hoofdrolspelers. Rol is mij niet helemaal duidelijk: pleegde zelfmoord, en waarom??

Geliefden van respectievelijk de moordenaar en de rechter. Rechts: Isabelle Hupert.

Geheime liefde.

Voorbeeld van de prachtige landschapsplaatjes. Bovendien is Bouvier godsdienstwaanzinnig.

Altijd maar hoofdpijn, sinds hij zich twee kogels door het hoofd joeg.

De rechter woont nog altijd bij zijn moeder thuis. 

Angst voor operatie in het gekkenhuis.

Philippe Noiret is de rechter.

Trailer

Wat voor mij door mijn gebrekkige Duits niet voldoende door de film duidelijk was, las ik in deze

RECENSIE :
Het gaat in dit verhaal om de onbarmhartigheid van de rechter, die er alleen maar op uit is erkenning te verwerven. Dat wil hij doen door deze misdadiger NIET ontoerekeningsvatbaar te laten verklaren. Terwijl de moordenaar  dat overduidelijk wél is: hij lijdt vreselijke pijnen en slaat wartaal uit. Het is trouwens 'de rol van zijn leven' van Michel Galabru. Het is haast lachwekkend hoe hij de ene keer zich beroept op God, de andere keer op de anarchisten, en weer een andere keer op de beet van een dolle hond.
De rechter wordt gespeeld door Philippe Noiret, echt heel mooi. Helemaal gezond is hij zelf ook niet, met zijn verborgen gehouden geliefde + kind, en samenwonen met zijn moeder. Ook de verkrachting van zijn geliefde is een uiting van een niet geheel gezonde geest.
Hij slaagt trouwens in zijn opzet: Bouvier krijgt de guillotine. Hijzelf is de onkreukbare rechter!
Tavernier heeft trouwens meer films gemaakt met de 19e eeuw als onderwerp. De achtergrond van dit drama wordt gevormd door de Dreyfus-affaire (de rechter is antismitisch), boekverbrandingen van Emile Zola, opkomend anarchisme en socialisme.

12 YEARS A SLAVE - Steve McQueen, 2013.

Hoes

Solomon Northup schreef rond 1850 het boek Twelve Years a slave, met een ghostwriter. Het werd een bestseller. Vele andere slaven schreven trouwens ook hun ervaringen op. Uiteindelijk leidde het boek van Harriet Beecher Stowe (voor zover ik weet geen ex-slaaf) Uncle Tom's Cabine tot de afschaffing van de slavernij. Niet onmiddellijk, er moest daarna nog steeds heel veel gebeuren. Tot ver in de twintigste eeuw, ik herinner me dat zwarten niet in het openbaar vervoer mochten zitten waar de blanken zaten; dat ze niet overal mochten studeren. En als ik het goed heb is er nu in Texas nog altijd veel racisme onder de autochtone bevolking.
Maar toch: er veranderde iets wezenlijks in de negentiende eeuw, met de Abolitie, de Afschaffing van de Slavernij. Ook in etappes overigens. Zo werd er eerst nog de zeer omstreden Fugitive Law aangenomen, die het wegloopslaven als Northup onmogelijk maakte te getuigen tegen hun bazen. Altijd gold de stem van de slavenhouders, niet die van de slaven. 
Twelve years a slave raakte in de 20e eeuw in de vergetelheid, maar is nu na al die jaren gebruikt voor deze film met dezelfde titel.
Vandaag zijn Ton en ik hem wezen kijken in Eye. Ik wist al dat het aanzien van alle ellende ons niet mee zou gaan vallen, en dat wás ook zo. Zoals Ton zei (die er wat ongelukkig bijhing in zijn stoel): 'Elke vijf minuten vindt er een gruweldaad plaats, een vreselijk pak slaag, of een geseling. Het is me te veel.' Ik doorstond het iets beter, tot aan het eind, maar dat komt straks.
Slaven hadden geen enkel recht, geen autonomie, ze waren bezit van de plantagehouder. Die kon zo irrationeel met zijn bezit omgaan als het hem in het hoofd opkwam. Irrationeel, hij zijn slaaf soms strafte terwijl hij toch de bevelen goed had opgevolgd. En omdat zijn woede  een slaaf zo maar het leven kon kosten, wat voor de slaveneigenaar een financiële strop was.
De film is ook zwaar aangezet met moeilijke, zielige muziek. Ik durf het bijna niet te zeggen, omdat het hier om zo'n teer onderwerp gaat. Het kan denk ik ook haast niet anders. - Maar ik had soms ook wel een 'too much'- gevoel.
Zoals altijd geeft  THE GUARDIAN een geweldige recensie te lezen. De recensente, Sarah Churchwell laat zich eigenlijk niet uit over de kwaliteit van de film, maar geeft veel achtergrondinformatie over dit stuk van de slavernij, in het bijzonder: gekidnapte slaven, die later zelf hun verhaal te boek stelden (of door middel van een ghostwriter te boek lieten stellen).
Het frappeerde me bij haar te lezen, dat slavenhouders liever niet hadden dat hun slaven leerden lezen en schrijven. Niet alleen was niet kunnen lezen of schrijven een bewijs van de lage rangorde van de slaven, wél kunnen lezen en schrijven kon wel eens leiden tot hun emancipatie. Hetgeen ten slotte ook is gebeurd.
Verder vermeldt ze, dat sommige slaven gewoon wit waren; waarom ze dan toch slaaf waren, viel niet uit te leggen.
Ik besluit met een paar foto's en de trailer uit de film. het verhaal van Solomon is in- en intreurig, zoals ook dat van zijn collega-slavin Patsey. De film laat ook zien, dat slaven zelf net zo honds konden worden als hun eigenaars: hoe konden ze ook anders.
Godzijdank komt déze slaaf na twaalf jaar vrij, dank zij het contact met een abolitionistisch denkende Canadees. Hij verlaat dan ook Patsey, die het geluk niet heeft dat hij zelf heeft.

Trailer

Vrouw van de plantagehouder met slavin

Platt (=Solomon, die zijn eigen naam niet mag gebruiken) met de godsdienstige, maar verschrikkelijke Epps.

Ford en Platt; Ford een plantagehouder van de humanere soort. Toch blijft zijn eigenbelang voor gaan.(Hoe kan het ook anders.)

Solomon beseft hier nog niet dat hij gekidnapt gaat worden. In werkelijkheid zou het wel eens zo geweest kunnen zijn, dat hij zelf deelnam aan een complot, om er zelf ook rijker van te worden. Zie The Guardian.

Patsey, die misbruikt wordt door haar baas; tegelijk wordt ze door haar bazin ervan  beschuldigd haar baas te verleiden. Wordt gruwelijk verkracht en gegeseld. Platt wordt medeplichtig.

Na een gelukkig periode bij een andere eigenaar keren de slaven weer terug bij Epps.

Chiwetel Ejiofor als Solomon

Brad Pitt is de Canadese abolitionist Bass die Solomon helpt bevrijden

Boekomslag

Solomon met vrouw en kinderen vóór zijn ontvoering.

Gruwelijk beeld van de veiling.

Verschrikkelijke opzichter. Het sadisme druipt er bij hem vanaf.

De regisseur, Steve McQueen; van hem besprak ik al Hunger. Zijn film Shame ga ik gauw zien.

 

Oh ja, ook nog een interessant gegeven uit The Guardian: in Gone with the Wind wordt een haast vrolijk beeld van de slavernij gegeven. Deze film is totaal anders, slavernij was in geen opzicht leuk of schilderachtig!

 

En dan ten slotte wat me toch aan het huilen bracht: bij de aftiteling werd verteld, dat Northup zijn ontvoerders voor het gerecht had gesleept; ook een van zijn bazen, als ik het me goed herinner. Maar deze mensen zijn nooit veroordeeld, omdat een zwarte niet tegen een blanke mocht getuigen...