Un soir, un train, André Delvaux, 1968.

Filmposter

Hoofdrolspeler is Yves Montand.

De film is naar een boek van Johans Daisne, De trein der traagheid, uit 1950.

Boekomslag

Eerst maar de film:

Deze werd uitgezonden via TV5, en was Nederlands ondertiteld. 

We wisten totaal niet wat we konden verwachten. Dus viel als eerste op dat het een oude film was. Dat merk je aan de beelden, maar ook aan de traagheid van de opeenvolgende gebeurtenissen. 

We zagen beelden van het toneelstuk Elcerlyc. Dat zet je meteen al op het spoor dat je te maken gaat krijgen met de dood in dit verhaal. Hoe, dat was nog niet duidelijk meteen.

We zagen de hoofdpersoon, Matthias, professor in de taalkunde. Niet verrassend, met Elcerlyc. 

Hij gaf college in een zaal waarin maar een handjevol studenten zaten, allemaal helemaal achterin de collegezaal. Helemaal begrijpen deed ik dit niet, dat kwam pas nadat ik over de film gelezen had. 

Alleen Waalse studenten achterin de collegezaal, de Valmingen staken, slogan: 'Walen uit!'

Vervolgens zien we de professor samen met een prachtige vrouw, Anne. Ze bespreken dat hij met de trein ergens heen moet. Zij blijft. Hij gaat met de trein, en belandt in een coupé met een paar andere passagiers: een stel staat me daarvan nog goed bij, de vrouw zit te snoepen. In de hoek naas Mattias (onze prof) zit een oudere man. 

Op een bepaald moment stapt Anne toch in. Mattias is verrast, ze kijken elkaar betekenisvol aan. Communiceren met elkaar is lastig in deze setting. 

Dan valt iedereen in slaap. De trein stopt, Matthias is Anne kwijt. Hij loop het gangpad op, en gaat naar buiten. Daar zijn nog twee mannen, die delibereren over wat er aan de hand is. Mattias zoekt Anne. Dan rijdt de trein weg, en de drie mannen staan in een heel raar landschap: 

Dan valt iedereen in slaap. De trein stopt, Matthias is Anne kwijt. Hij loop het gangpad op, en gaat naar buiten. Daar zijn nog twee mannen, die delibereren over wat er aan de hand is. Matthias zoekt Anne.

 

Dan rijdt de trein weg....

Dan rijdt de trein weg, en de drie mannen staan in een heel raar landschap: de grond is een soort moeras met een dun laagje smeltend ijs. Ze zakken er gemakkelijk doorheen. Het is volkomen kaal en verlaten. Het deed me sterk denken aan landschappen zoals Tarkovski die  laat zien in zijn films.

De andere twee mannen zijn een Hernhutter - hij wordt ook zo aangesproken, hij is professor - en een jongere man, Val.

Matthias, professor Hernhutter, en Val.

Ze bereiken een dorp, waar een taal gesproken wordt die ze totaal niet verstaan. Val gaat dansen. 

Dan zien we opeens een treinongeluk. Matthias ziet een lijk liggen onder een deken. Ik verwachtte daar een dode Val, maar het is een dode Anne. 

Einde film. 

André Delvaux

Regisseur van deze film is André Albert Auguste Delvaux (1926 – 2002): een Belgische filmregisseur. Hij wordt beschouwd als de grondlegger van de Belgische nationale cinema. Door werken van schrijvers als Johan Daisne , Julien Gracq en Marguerite Yourcenar te bewerken , verwierf hij internationale bekendheid met zijn magisch-realistische films.

Ook deze film is magisch-realistisch: de dagelijkse werkelijkheid wordt verbonden met de een of andere 'hogere', of andere werkelijkheid. De sfeer is vaak dreigend, en in deze film gaat het duidelijk over de dreiging van de dood. 

Nog wat thema's: 

De talenkwestie. Terwijl ik me verdiepte in wat het internet te zeggen had over deze film, werd me gewezen op de Leuvense kwestie. Die speelde in de zestiger jaren, en ging erom of de universiteit Leuven nog Franstalig moest blijven in een overigens geheel Vlaams gebied. Dat verklaart ook de weinige studenten in de collegezaal, de Vlamingen staakten, de Walen moesten eruit. Slogans:  'Leuven Vlaams' en 'Walen buiten'.

Ongetwijfeld speelt een rol dat ze in een dorp terecht komen waar ze niets van de taal begrijpen. 

Matthias is hoogleraar Nederlands, Anne is Frans. 

Images from Un soir, un train (André Delvaux, 1968), courtesy of Editions Montparnasse.

De naam van Professor Hernhutter verwijst natuurlijk naar de Hernhutters. Wie zijn dat? 

De Hernhutterbeweging stamt af van de volgelingen van de 15e-eeuwse kerkhervormer Johannes Hus. Na vervolging vonden vluchtelingen onderdak in Duitsland bij graaf Nikolaus Ludwig von Zinzendorf. De plaats waar zij zich vestigden werd Herrnhut genoemd (onder de hoede des Heren). 
Hun dagelijks leven was sober, vroom en gericht op het lijden en leven van Christus. Gelijkwaardigheid stond centraal: rijk of arm, iedereen leefde eenvoudig en werkte samen. 
De gemeenschap was vanaf het begin sterk gericht op wereldwijde missie en zending. De betekenis in deze film is niet heel duidelijk. Wel leg ik zelf een link met Elcerlyc, die verantwoording af moet leggen voor God. 

Hoewel als basis voor de film het boek van Johan Daisne gold, wijkt de film ver af van het boek. Ik ben zeker nog geïnteresseerd in het boek, temeer omdat het nog altijd verkocht wordt. Bovendien ken ik Daisne van een van de meest indrukwekkende boeken van mijn tienerjaren: De man die zijn haar kort liet knippen. Ook dat boek is verfilmd door Delvaux, maar dit terzijde. 

Over het boek zijn heel veel uitgebreide analyses geschreven. Ik geef ze hier op voorhand, voor als ik straks het boek van de bieb heb: BNL en Jonathan Rosenbaum. Rosenbaum betrekt ook de film bij zijn bespreking, ik zal dat bij mijn boekbespreking ook laten zien. 

Matthias is Vlaams, Anne is Frans. je weet met hen niet precies waar je aan toe bent. Hoe sterk zijn ze verbonden? Eerst laat ze hem alleen gaan, dan komt ze toch opeens. Volgens Rosenbaum is er ook een flashforward naar het treinongeluk waarbij Anne omkomt. 

Onderweg naar de trein. 

Bijna aan het eind van de film. Val danst, een eigenaardige dans. Anderen voegen zich bij hem en zijn danspartner. 

Matthias is in paniek en wil dat Val stopt, maar het dansen op de vreemde muziek gaat door. De scene eindigt met een verontrustende gil, menselijk of van een trein. 

Tot slot:
Slot Zeist: In 1745 kocht de Amsterdammer Cornelis Schellinger Slot Zeist om er een hernhuttergemeenschap te stichten.
Broederplein: Rondom Slot Zeist bouwden zij een unieke, sobere gemeenschap met werkwoningen en een kerkzaal aan het Broederplein. 

Bij toeval ontdekten we deze prachtige kerkzaal toen we daar in 2025 in de buurt waren. 

Dan nog: Simon Vestdijk schreef ook een magisch-realistische roman. Zie mijn blog De kelner en de levenden.