Pessoa 5 - HOVO-college door Peter Swanborn, februari-maart 2026.

 

Ferdinand Pessoa, 

1888-1935

"Boven de ziel de nutteloze wiekslag

Van wat niet was, ook niet kon zijn, en alles is.

Geef mij nog wat wijn, want het leven is niets."

(19.11.1935)

In het laatste van de vijf colleges kwamen enkele gedichten aan de orde die Pessoa schreef onder zijn eigen naam: zijn orthoniem. Het woord orthoniem stamt uit het Oudgrieks en is opgebouwd uit twee taalelementen: orthos (ὀρθός), dat  'recht', 'juist', 'correct' of 'rechtlijnig' betekent. Het tweede deel, onuma / onoma (ὄνυμα / ὄνομα) betekent 'naam'.
Letterlijk vertaald betekent orthoniem dus 'de juiste naam' of 'de correcte naam'.

Onder zijn othoniem schreef Pessoa zijn 'verklaring' van, gedachten over zijn poëzie, zijn poëtica. Want hij blijft ook nu op een afstand. Preciezer: onder zijn echte naam neemt hij ook afstand van wat er staat:

'De dichter wendt slechts voor
Hij veinst zo door en door
Dat hij zelfs voorwendt pijn te zijn
Zijn werkelijk gevoelde pijn.'
(Uit: Autopsychografie)

AUTOPSYCHOGRAFIE

De dichter wendt slechts voor.

Hij veinst zo door en door

Dat hij zelfs voorwendt pijn te zijn

Zijn werkelijk gevoelde pijn.

En zij die lezen wat hij schreef,

Voelen in de gelezen pijn

Niet de twee die hij geleden heeft,

Maar een die de hunne niet kan zijn.

En zo rijdt op zijn rails in ’t rond,

Tot vermaak van onze rede,

Die opwindtrein, in dichtermond

Ook wel ‘het hart’ geheten.

(1-4-1931) Fernando Pessoa vertaling: August Willemsen 

uit: Gedichten (tiende, herziene druk 2009)

Er is geen sprake van de romantische oprechtheid, eerlijkheid, zoals we die nog konden terugzien, vroeger, bij Candlelight, door Jan van Veen. Pessoa's geloofsbelijdenis is dat hij veinst. Hij laat zijn heteroniemen zeggen wat hij zelf niet durft of niet wil. Vergelijk opnieuw de heteroniemen met acteurs: de acteur die Shaespeares Othello speelt veinst jaloezie, hij hoeft dat niet zelf te voelen. 

Er zijn méér voorbeelden van veinzen in de kunst: denk aan de gemaskerden bij James Ensor:

 James Ensor

The Picture of Dorian Gray

In The picture of Dorian Gray zijn drie afsplitsingen te zien van de schrijver Oscar Wilde. Hij zelf legde deze afsplitsingen uit  in een van zijn brieven: 

Basil Hallward (de schilder) is wie Oscar Wilde dacht dat hij was. Lord Henry Wotton (de cynische estheet) is hoe de wereld hem zag. En Dorian Gray (de mooie, decadente zondaar) is wie hij wilde zijn, misschien in een andere tijd. 
Het verhaal is dus geen autobiografie, maar een psychologische en filosofische spiegel van Wildes eigen ideeën over kunst, schoonheid en verborgen verlangens. (Uitleg AI) 

Oscar Wilde, 1854-1900

Pessoa stelt zelf de vraag wiens stem hij nou eigenlijk vertolkt: 

"Niet mijn, niet mijn is mijn gedicht.
Wie ben ik het verplicht?
Wie is ’t die wat ik schrijf dicteert?
Waarom heb ik geleerd
Van mij te wanen wat het mijne was?"

De laatste regel laat zien dat het een illusie was te geloven dat het geschrevene van hem was. 

Niet mijn, niet mijn is mijn gedicht.

Wie ben ik het verplicht?

Wie is ’t die wat ik schrijf dicteert?

Waarom heb ik geleerd

Van mij te wanen wat het mijne was?

Wie was het die ’t mij gaf?

Maar, hoe het zij, indien het lot

Bepaalt dat ik de dood

Ben van een ander in mij levend leven,

Dan zal ik, die ’t gegeven

Leven als illusie heb geleefd,

Hem danken die mij heeft

Getild uit stof, kern van mijn wezen,

En daaruit heeft opgeheven.

(En mij wolk gemaakt heeft, een moment,

Van wat Hij denkt.)

(Stof, tot van wie ik ben, opgetild,

Slechts zinnebeeld.)

(9-11-1932)

Fernando Pessoa vertaling: August Willemsen

uit: Gedichten (tiende, herziene druk 2009

Het laatste gedicht dat Pessoa schreef ontroert mij zeer. Het ontstond elf dgen voor zijn dood: 

"Er zijn ziekten erger dan ziekten,

Er zijn pijnen die geen pijn doen, zelfs niet in de ziel,

Maar pijnlijker dan alle andere.

Er zijn gedroomde angsten, werk’lijker

Dan die welke het leven met zich brengt, er zijn gevoelens

Die men voelt alleen door ze te denken

En die meer de onze zijn dan ’t leven zelf.

Er zijn zo vele dingen die, zonder bestaan,

Bestaan, die tergend traag bestaan

En tergend traag de onze zijn, de onze en onszelf...

Boven het troebel groen van de brede rivier

De witte circumflexen van de meeuwen...

Boven de ziel de nutteloze wiekslag

Van wat niet was, ook niet kon zijn, en alles is.

Geef mij nog wat wijn, want het leven is niets."

(19-11-1935)

Fernando Pessoa

vertaling: August Willemsen

uit: Gedichten (tiende, herziene druk 2009)

Ik verwijs nog naar een film uit 1982, met de titel: 'Uitleggen is niet begrepen hebben.' De film is van Rein bloem en gaat over de dichter Pessoa. Zie Digitale Bibliotheek.

Pessoa in 1935

Alle gedichten Pessoa, Portugees-Braziliaans, verzameld werk in luxe box.

Als allerlaatste nog twee belangrijke constateringen: 

UIT EEN BRIEF AAN ADOLFO CASAIS MONTEIRO, 

11 januari 1930 (…) 

“Wat wij voelen is slechts wat wij voelen. 

Wat wij denken is slechts wat wij denken. 

Maar dat wat wij, 

hetzij gevoeld of gedacht, opnieuw denken als waren 

wij een ander – dát vormt zich langs natuurlijke weg 

om tot kunst, en koelt af, en stolt tot vorm.” 

(…) 

Fernando Pessoa: 

Brieven [1921 – 1935] 

Vertaald door August Willemsen Arbeiderspers (2005)

en:

ALTERNATIEVE VERTALING 2 DE STROFE AUTOPSYCHOGRAFIE: 

(…) En zij die zijn gedichten lezen 

Voelen in de gelezen pijn 

De twee niet die in hem oprezen 

Maar één, die niet van hen kan zijn. 

(…) 

uit: PESSOA, Een directe weg naar het lezen van gedichten van Fernando Pessoa, 

keuze en vertalingen: August Willemsen 

Uitgeverij Damon, 2006